«Әке жолдас өлім ортақ» - деген екен киелі бабамыз Би ата

«Әке жолдас өлім ортақ» - деген екен киелі бабамыз Би ата

         Ұлтымыздың тағдыры таразыға тартылып қара бұлт торлаған алапат апаттың төніп келе жатқанын сол кездегі ел басшысы, билердің биі, ұлылардың ұстазы, ақылгөй даналардың данасы, алыптардың атасы, бабалардың бабасы, аузы дуалы тарихи мемлекет қайраткері, іргелі мемлекет заңы «Жеті жарғы»-ның өмірге жолдама алуына ат салысқан Әз Тәуке ханның бас кеңесшісі Әнет баба, Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке билер алдын ала білген. Осы билердің ақылымен Әз Тәуке хан «Мемлекеттік мәселелерді» шешетін хан кеңесін құрған. Кеңеске билер мен әскер басшылары шақырылған.

Кеңес хан ордасының астанасы Түркістан қаласы жанындағы «Битөбеде», Сайрам қаласы маңындағы «Мәртөбеде» және Келес өзені бойындағы «Күлтөбеде», бүгінгі ел аузында айтылып сақталған «Мәртөбеге мамырда бар», «Күлтөбеде күнде жиын» деген киелі сөздер содан қалған.

Қазақ жұрты XVIII ғасырдың басында Алтайдан Еділге дейінгі алып даланы қамтитын біртұтас іргелі мемлекет еді.

Өкінішке қарай, Әз Тәуке хан (1680-1718 жж) дүние салғаннан кейін хандардың таққа таласу сүргініне байланысты алауыздыққа ұшырады. Ресей, Қытай империяларының көз алартуы, жоңғар шапқыны Қазақ жерінің талай мәрте таласқа, ханталапайға түскені тарихтан белгілі. Жерін жау таптап, қазақ біртұтастығынан айырылып, ұлтымыздың тағдыры таразыға тартылған, тіпті ұлт ретінде құрып кетудің сәл-ақ алдында тұрған күрделі кезеңнің бірі, халқымыздың басына қара бұлт торлаған «Ақтабан шұбырынды- Алқакөл сұлама» атанған уақыт.

«Ер сын сағатта танылады», ер мен жерін, жан кешті жан пидада жол тауып, кекті жерде текті болған, ерлігі ел есінде сақталған, еліне қорған болған, есімі елге ұран болған, Ру атымен аталған, Ұлт батыры – Тобықты Жігітек-Жандос батыр Олжайұлы.

Кешегі кеңестік идеология халықтың санасын лайлап, әрі –сәрі күйге түсіргенінің салдарынан біз төл тарихымызды әлі түгендей алғамыз жоқ. Қазақ тарихының әлі күнге дейін бір ізге түспей бақ күңдестікпен, көреалмаушылық, өзінің құлқыны, мәнсаптың тағы үшін тұсалып, тұмшаланып, ауыздықталып, қайырымсыз қабақ, немкетті көңілдің көлеңкесінде, кейбіреулердің бәсеке құралына, қолшоқпарға айналып жатқандығы сондықтан.

Ел мен жердің иесі, табынатын киесі, қаһары – ұран, рухы - бойтұмар, киесі- қорған, даулы жерде дауылпаз болған, сөз бастаған дуалы шешен, қол бастаған батыр, Тобықты елін тарыша шәшіліп, қурай паналап, қайың сауып, тозаң болып тозған елдің басын біріктіріп, құрап ата жұрт Хан-Шыңғысқа алып келіп, мәңгілік Тобықты елі етіп орналастырған Ұлы көшбасшы көсем Би Кеңгірбай бабаны ұлықтаймыз деп оның әкесі жүректі, әруақты Жігітек-Жандос батырға деген құрметімізді азайтып алғанымыз жасырын емес. Тарихта жоңғарлармен күресте елім деп еңіреп, жерім деп күңіренген аты да бар, заты да бар батыр бабаларымыз лайықты бағасын ала алмай келе жатқаны анық.

Атақты ғұлама Байкөкше ақын «Кеңгірбай Би» деген дастанында Жігітек батырды жазған. Онда қазақ батырларының жорықтары ерекшк айтылып, жоқтау жыр етіп ел іші пайдаланылған. Бидің әкесі Жігітек-Жандос батыр егжей-тегжейлі толық жырланған, дастанынан бізге жеткені аз, ұмытылған, жоғалған.

Атақты Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында «Бұл бір адам айтқысыз ауыр кезеңде» ата жауымыз жоңғарларды талқандауға қазақ батырлары баға жетпес ерлік, теңдесі жоқ үлес қосты. Сол замандағы батырдың бірі, бірегейі, ірі тұлға, туған елім, жерім деп қан сорып, қан түкірген, тектінің тұяғы, қыранның қияғы, қаһарлы батыр Жігітек-Жандос деді.

Алтайдың ақиығы Оралхан Бөкей «Айпара Ана» деген еңбегінде «Жігітек 9 жасында ат жалын тартып мініп, бес қаруын асынып, Терісаққан өзенінен жауға аттанды»- дейді.

1723-жылы жоңғарлар жетпіс мың жасағын жеті он мыңдыққа бөліп, шабуыл жасады, қазақ халқы ауыр қырғыншылыққа ұшырады. Халық ата қонысынан, ата-жұрттан ауды.

Тобықтылар Жайықтан асып Ордың Қара ағашына дейін барды. Мұғалжар мен Терісаққан, Ырғыз, Қоскеңгір өзендерінің көп жылдар Торғай Ақтөбе бойын мекендеген Тобықты Әнет бабаның інісі Әйтек ұрпағы Олжай балалары Айдос, Қайдос, Жандос Үш Олжай деген атпен тарихта қалды (Абай жолы).

Олжайдың ортаншы ұлы Қайдос Қаратауда қалмақпен болған соғыста өлді. Әйелі Айсана Бөкенші 3 жаста, Борсақ (азан шақырған аты - Шегедек) емшекте екі баламен жесір қалады. Қазақ зыңдан, түрме салмаған. Тәуір асын аузынан жырып, сыйласына сақтаған. Жетімін тастамаған, жесірін қаңғыртпаған. Ата салт-дәстүрі бойынша сол әулеттін біреуіне немесе сүйген, ұнатқан адамына қосады. Айсананың көңілі бойдақ қайнысы Жігітек-Жандоста болады.Үш Олжайдың үлкені Айдостың құдай қосқан қосағы, жары Айпара абысыны Айсанамен күндес.Екеуінің қосылғанына кедергі жасап, алдырмайды. Әріден бізге жеткен тарихта айтылғандай Айдос- жуас, момын, шөккен түйеге өздігінен міне алмайтын, ырыс-құт қонған, шемен-шартық болған.

Кіші кенже қайнысы Жігітек–Жандосты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап, өз мүддесіне пайдаланған. Бұған ашуланған Айсана еліне, әулетіне жетімі мен жесірін қаңғыртқан деген сөз ерсін, сүйектеріне, тұқымдарына өмірі мазақ, қара таңба болсын деген егеспен, екі баласымен қалмаққа сатылып кеткен сартқа тиіп кетеді.

«Кіші қайным Жандос - ұрпақ қымбат, қанымызды жат жұртқа жауыңа ит емгендей телміртпе. Екі тамшы қан – екі ата ел. Тұқымсыз әке қу сүйекпен тең, аған Қайдосты тұқымсыз дегізбе, ел үшін адал өліммен аттанып кетті. Асығыстық-қатер, қысылғанда медеу, сүрінгенге сүйеу, жалқы жолдасын – сабырлық. Тірі әкелуге шаман келмесе, өлтіріп кет, ертең жау болып өзіңді шабады. Өмір тар, кесіп айтқаным - шешіп айтқаным»- деді Айпара.

Жандос Торғайдағы Терісаққан өзенінен 9 жасында қалмақпен қазақтың майдан шебіне аттанып, жан алып, жан берісіп, шыдамдылық, табандылық, қажыр-қайратпен екі інісін – Бөкенші, Борсақты ботасы өлген түйенің екі емшегіне теліп, емізіп, қоржынның екі басына екеуін салып, түйенің беліне асып, артып елге алып келеді.

Айпара анамыз емшек сүтін бермесе де, елік сүтін беріп асырайды. Жандос-Жігітек қалмақ шолғыншыларының қолына түседі, қайдан келесін дегенге бошалап кеткен түйемді іздеп келемін дегеніне бес қаруын асынған Жандосқа сенбей, секем алып, кигізге орап, астына от жағып, бырысып қалай өлер екен деп, сайқы-мазақ етісіп отырады. Аспанда бір топ қара бұлт пайда болып, жаңбырдың исі сезіліп, күн күркіреп найзағай шатырлағанда, шошынып, әбігерге түсіп, қалмақ шолғыншылары аттарына міне салып шаба жөнеледі. Кейгіз өртеніп, әулие, киелі әруақтылығы басым болып Жандос-Жігітек тірі қалады. Осы әруақтылық қасиет қан арқылы тұқым қуалап үлкен Ұлы әруақты Кеңгірбай Биге және немересі Ералы әулиеге дарыды. Бұл трихи шындық. Ауылдың ғұлама ақсақалдары: Сартта бала көп болушы еді, жанында басқадай балалар болды ма?- деп сұрапты. Болды, жауды аяған жаралы, кек қуады деп өлтіріп кеттім -, депті. Қазақ жолы қанағат, Жігіт-ақ екенсін, Жігіт-ақ, Жігіт-ақ! – деумен елі, халқы Жандосты Жігітек деп атап кеткен.

Олжайдың баласы Айдос, Қайдостан кейінгі кішісі, кенжесі болғандықтан да Кішекен деп те атап, ел Кішекен ауылы деседі. Азан шақырып қойған аты Жандос- Жігітек-Кішекен елі қойған ат.

Ел көшкенде күш көлік, мықты сабаз, атан түйелер. Бір жуас түйеге қомдап, екі кебеже артады. Бір кебежеге жетім Бөкенші, Борсақты, екінші кебежеге шемен-шартық Айдосты салып, аумайтындай етіп теңестіріп, арқанмен тартып, байлап қояды. Айпара қайнысы Жандосқа өзінің немере сіңілісі Әшкенді алып беріп үйлендірген, қосқан. Ескі тарихтан бізге жеткен:

Айпара Әшкенменен абысынды,

Жігітек ортаға сал табысынды.

Шартығы мен жетімін теңдеп алып,

Елменен салысып жүр жарысынды – деген сөз қалған.

Тарихи деректерге сүйенсек Айпара ана орта жүздің Керей елінен шыққан, ел бастаған, қол бастаған батыр, Ер Жәнібектің қызы.

Абылай екі жүз шолғыншы жасақты басқарып келе жатып, жаудың негізгі әскерлері тұрған жеріне тап болады. Абылай асқан ерлік көрсетіп, шағын қолмен шабуыл жасайды. Бұл жөнінде Ямышев бекінісінің коменданты Сібір губерниясының кеңесіне 1741 жылдың 1 маусымында жіберген мәлімдемесінде қалмақтар оларды қамап алып, сұлтан Абылайды жанында болған серіктерімен барлығы 35 адам ішінде Жолбарыс сұлтан, Жандос, Байқозы, Арғын батырлары бар деп жазылған.

Абылайдың қалмақ тұтқынынан 1740 жылы 1 қыркүйегінде құтқарылуы Ресей өкіметі Жоңғар хандығына Орынбордан жіберілген майор Миллер бастатқан елшілігінен еш нәтиже шықпай, Қалдан-Церен қабылдамай, кейін қайтарып жіберген. Абылай тұтқында серіктерімен екі жылдай болады. Қалдан-Церен Абылайдың кемеңгерлік қасиетін түсініп байқаған, өз саясатының мүддесіне пайдаланбақшы болады. Көкірегінде көзі, көкейінде өнеге сөзі бар қызыл тілдің шешені, Орта жүздің құты Қараменде биді қалмаққа елшілікке аттандырады. Келген қазақ елшілеріне қалмақтың қонтайшысы Қалдан: кәзір алдарыңнан бір-біріне ұқсас, бәрі бірдей киіндірілген жүз жігітті үш рет өткіземін. Соның ішінен тани алмасаңдар, хандарың жанындағы серіктерімен мәңгілік құлдықта қалады – деп шарт қояды. Елшілерден едәуір жерден бір рет өткізіледі, екінші рет өткізіледі, Абылайды ешкім тани қоймайды. Қазақ елшілері тығырыққа тірелгендей күй кешкен сәт туады. Енді үшінші рет өткізе бергенде Қараменде би алға шығып: Хан қарашы біз тұғыр, тұғырына мінбеспе!- деп саңқ етіп, төрт тағандап тұра қалғанда, Абылайда саптан сып беріп, оның арқасына отыра қалыпты. Абылайды тұтқыннан босата отырып, оған жоғары мәртебелі сый-сияпат көрсетеді, қалмақтың бір сұлу қызын қосады. Кенесарының әкесі Қасым сұлтан осы әйелінен туған деседі.

Екі жыл тұтқында болғанда жоңғарларға жасалған ең жойқын соққылар, табандылығымен, жүректілігімен, тапқырлығы мен батылдығына, батырлығына тәнті еткеніне мыңбасы Жандос-Жігітек батырға текті, кекті, дүбірің күшті, алып қаһарман батырсын деп, пайғамбардың ақ туын сыйлаған.

Тоғыз жасынан жауымен жағаласып, шепті бұзып, жан алып, жан беріскен, қазақ батырларымен тізе қосып, бір ұлыстан, бір әулеттен үзеңгі дос, сыйлас болған, бір әулеттің, бір атаның баласы аға –інілі Мамай батырға Жандос-Жігітек батыр мына аяусыз ажал келіп, шәйіт болсақ кейінгі ұрпақ бізді қайдан іздейді, тіріміз өлгенімізді, Түркістанға Әзірет сұлтанға, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне апарып жерлейік деп серттеседі. 1752 жылы отыз жыл ат үстінде ұрпақ үшін қан төкті, ақылы мен қайратын, халқының бақыты мен бостандығына, азаттығына жұмсады.

Айтылған Уағда-серт бойынша батыр Мамай інісін Жандос-Жігітек батырды қалын қолмен апарып, қазақтың талай асылдарын қойнына алып жатқан Түркістанға қамырының басына найзасы мен ақ туын қадап қойып жерледі.

Тегін адамның Түркістанға жерленбейтіні тарихтан белгілі. Ол жерге хандардың ханы, батырлардың батыры, даңқы жер жарған әлемге әйгілі тұлғағалар ғана жерленеді. С. Сейфуллинның басына күн туғанда, шәкірттерін де қудалауға салған. Қырғыз асыңдар сендерді де тек қоймайды – деген Сәкеннің ақылымен шәкірті Тұлғажан ұлы Бөпебай ақын, журналист жол-жөнекей Түркістандағы бабасының басына тәуіп етіп сыйынады. Бабасы Жандос батырдың басына қойылған құлпытасында туған, өлген жылы өшіп қалған екен. Хадымша ескі әріппен жазылған. Оны Бөпебай оқи алмай, бір ғалым өзбекке оқытыпты.

«Арғын руының атақты қол бастаған батыры, руы- Тобықты Олжайұлы Жандос-Жігітек рухы»- деп жазылыпты. Ақ тудың шетінен ырым етіп, жыртып алған белгі білініп тұр. Менде шетінен жыртып, қамыр топырағын қоса тұмар етіп тігіп, аруағына сыйынып, мойныма тағып алдым.

Доссыз өмір бос, жауда болса бір досың болсын. Шын дос кеудеден жан шыққанша, бұл нағыз дос. Адал достық өмірлік ұлысқа ұран.

Жандос-Жігітек батырдың ұлы Тобықтының Кеңгірбай Биі: Біз Мамаймен «Әке жолдас, өлім ортақпыз»- деген ұран Құдайдың сөзіндей, аруақтың көзіндей тарихта қалды.

Мамай батыр 100-ге келіп, Шыңғыстауда қайтыс болып, батыр Жігітек Жандосұлы Кеңгірбай Би – әкемді қойып еді, мойнымда қарызы бар - деп Мамайды Түркістанға апарып жерледі. Достықтың дәлелі осы. Кездесумен қоштасудың арасын жалғастырып жататын адалдық пен амандық, қимас дос, сыйластық – алтын тақтан кем емес. Достықты түсіну – Қиямет. Асыл арман өз халқының қара дауылдай өксігін, мұңын, зарын, ауыр қайғы мен қасіретін көрген Жандос-Жігітек батыр қара нардай азаттық пен бостандықты арман еткен. Тәуелсіздік алғанымызға байланысты Хандар мен батырларымыздың 550 жылдығында іске асты.

Алдына кеп тәу етсең де қай күні,

Еске салар Ерлік пенен Қайғыны.

Мына тұрған қола мүсін, бауырлар,

Біле-білсек, атамекен айбыны.

 

 

                                                                  Совет Орынғожаұлы Шаланов

                                                                           Еңбек ардагері

Мақаланы бөлісу

Пікір қалдыру үшін тіркелу

Біз туралы

Бас редактор: Байтусов Нуржан Мейзханович   

Тілшілер:  Сарсенбина Анар Қабдуалиқызы

Тілшілер: Рақымбекқызы Тоғжан 

Компьютерде теруші: Дукенбаева Баян 

 

 

Сайт материалдарымызды пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті.

Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін.

Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Соңғы жаңалықтар

Жазылу

Жаңалықты сізге жеткіземіз!
Скачать шаблоны Joomla бесплатно.
Создать личный сайт на Joomla!