Өнерпазды еске алу

ЖЫР ДҮЛДҮЛІ ЖӘНІБЕК

Қараша айының 25 күні Қасқабұлақ ауылында қазақтың біртуар перзенті, дәстүрлі ән өнерінің саңлағы, сазгер, өнер зерттеушісі, ҚР еңбек сіңірген әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Жәнібек Кәрменовты еске алуға арналған елеулі шара болып өтті. Жыр дүлдүлі Жәнібек Кәрменов есімімен аталатын саз мектебінің Қасқабұлақ ауылдық саз филиалының ұйымдастыруымен өткен әсерлі кеш әуелі дәстүрлі ән өнерін насихаттау мақсатындағы «Қалыпты дәстүр, үлгілі үрдіс жалғасы» атты семинар сабақпен шымылдық түрді.

Әсіресе жас буын игілігі үшін дәстүрлі ән өнерін насихатшысы болып келе жатқан бұл білім ордасының ауданымыздағы өнер мектептері арасында алар орны орасан. Бүгінде аталмыш оқу орынының тек аудан орталығында ғана емес, Қасқабұлақ, Құндызды және Саржал ауылдарында филиалдары бар, қанатын кеңге жайған үлкен қара шаңыраққа айналған. Сондай-ақ дәстүрлі ән өнерін насихаттауда нағыз талантты ұстаздар қатары да осы білім ошағында жұмыс жасауда. Солардың бірқатары аталмыш семинарда әр тақырыпты қамтыған сабақтарын жүргізіп, дәстүрлі өнерді оқыту тәсілі мен шеберліктерін паш етті. Қасқабұлақ саз филиалының оқытушысы Қабланов Қанат «Қазақ халқының ән өнері» атты тақырыбында ашық сабағын жүргізсе, Саржал саз филиалының ұстазы Әліпбаев Жұмабек «Арқаның әншілік мектебі» оның ішінде Біржанның әні «Жанботаны» өзінің сабағына арқау етіп, тақырыбын сан қырынан аша білді. Ауданымызға келгеніне көп болмаса да Мұхит мектебін насихаттап жүрген саз мектебінің оқытушысы Мыңбаева Ақмаралдың семинар сабақтағы тақырыбы «Батыстың әншілік мектебі» жайында болды. Арқаның мектебіне бейім шәкірттерді батыстың мақамымен тәрбиелей отырып, ән үйретудің өзіндік ерекшеліктерімен ортақтастырған оқытушының шеберлігіне семинарға қатысушы ұстаздар да жоғары баға беріп жатты.

Осыдан соң келген қонақтар мектептің акт залында ұйымдастырылған «Ән аманат»кешіне жиылды. Бұл әсерлі кешті дәстүрлі әнші Амангелді Жікенов жүргізіп, өзіне аманаттап қалдырып кеткен кешегі көзін көрген, сырлас болған Шәкір Әбеновтың әндеріндегі әуезділікті, Көкбай Жанатайұлының әндерінде ұшырасатын ұқсастықтарды зерделей отырып, әр әннің ара-жігін аша келе, үлкен тағылымдық рухани аса бай дүние тарту етті. Кеш барысында Шәкір ақынның «Кәрілік» әнін бірде баянмен сүйемелдеп классика жанрында орындаса, енді бірде қара домбырасын күйлеп, дәстүрлі ән мақамымен шырқап берді. Сондай-ақ «Әнші моласы», «Жастық шақ» әндерін де сөзіне астар ете отырып, асқақ үнмен әуелете салып, кеш шырайын аша түсті. Танымдық сипаты басым осынау кешке арнайы шақырылған Семейдегі Абай мұражайы өкілдеріне Амангелді ағамыз жәдігер қорларын толықтыру мақсатында үнтаспа тарту етті.

Кешке арнайы келген Жәнібек Кәрменовтың апайы Құрышева Рымғайша апай, сыныптас достары ақын Төлеген Жанғалиев, әнші Баян Сағымбаева,қызметтес болған әріптестері, әншінің көзін көрген ауылдың қариялары Әбдеш Имаханов бастаған ақсақалдар қауымы шараға қатысып, ән өнері төңірегіндегі өзіндік ойларымен бөлісіп, талай жылғы арқалап жүрген аманатын орындаған Амангелді Жікеновке ризашылықтарын жеткізді.

Кеш барысында Жәнібек Кәрменовтың апайы Рымғайша Құрышеваны сөзге тартып, естеліктерінен сыр алысқан едік. Жәнібек жайлы сөз қозғағанда жанарына еріксіз жас алған апайы бауырының ғұмырының қысқалығына қынжылыс білдіріп, халқына берері көп азаматтың бірі болғандығын жеткізді.

– «Атадан алтау, анадан төртеу, жалғыздық көрер жерім жоқ»,- деп Абай атамыз өзінің екі анадан тарағандығын жеткізсе, біз де дәл осылай өрбіген отбасымыз. Жәнібекпен біздің әкеміз бөлек болғанымен, бір құрсақтан шыққан туыспыз. Жәнібек өмірінің соңғы жылдарындаауылға жиі ат басын бұрып, ата-бабаларының басына барып, Құран оқытып жүрді. Сол кезде бізбен де қоштасып жүрген екен. Бұлай тым ерте кетерін кім білген? Сол жылдары шеттен көп ірі-ірі тұлғалы азаматтар келіп, ауданымызға қонақ болып жатқанда Жәкеңнің бір өзі дамыл таппастан Абайдың жиырма өлеңін шырқап бергені әлі құлағымнан кетпейді. Дауысы қандай еді, шіркін?!.Бала кезінде өте зерек, талапшыл болатын. Өз қатарларынан оқ бойы озық тұратын. Бес жасынан шыбықты домбыра етіп, халық әндерінің қалпын бұзбай шырқайтын еді. 1958-1959 жылдары сахнаға шыға бастады. Кейбір деректерде Жәнібектің туылған жері бұрмаланып қате көрсетіліп жүр. негізі Қаражартаста дүние есігін ашқан болатын,-дейді апайы Рымғайша Құрышева.

Кеш соңынан жиылған қауым мектеп асханасында берілген Жәнібек Кәрменовты еске алуға арналған қатымға қатысып, қол жайып, талантты тұлға жайындағы ескірмес естеліктерімен ортақтасып, сыр бөлісті.

Көзден кетсе де, көңілден кетпейтін, болмысынан бір мін таппайтын бауырмал туыс, сыйлас дос жайында ақтарылған жылы естеліктерін жеткізді.

Түстен кейін ауылдық мәдениет үйінде оқушылар арасында «Өмірін өнерімен өрнектеген» атты аудандық дәстүрлі ән байқауы өз жүйріктерін анықтады. Жәнібектің ізін жалғастырушы жас таланттар да өсіп келе жатқандығын жыр додасынан байқадық. Қатысушыларүш кезең бойынша сайысып, ең әуелі халық әндерін, халық композиторларының әндерін және Жәнібек Кәрменовтың әндерін шырқап, сахна төрін күйлі әуендермен көмкере білді. Кешті алғысөзімен ашып берген Зәматай аға Жәнібектің тұлғалы қасиетін сөз етіп, кешегі арамыздан кеткен абзал азаматтың есімін өшірмей, ұлықтау мақсатында еске алу кештерін қолға алуды мақсат тұтқандарын жасырмады. Осынау ойдың аясында ең бірінші облысқа, елімізге танымал жерлесіміз, Алаштан ән оздырған Жәнібек Кәрменовтей өнер саңлағынан бастау орынды деп ұйғара келе, өткізіп отырған шара жалғасы мұнымен шектелмейтінін де айтып өтті. Әрине, өмірден ерте кеткенімен кейінгіге сарқылмасмол мұра қалдырған қасиетті өлкенің талантты тұлғалары баршылық. Бұл бастамашыл істері халықтың да қолдауына ие болғанын жаны жомарт демушілер мен кешке жиылған қауымның қарасынан да аңдадық. Осынау кеште жомарттық танытып, демеушілік білдірген азаматтарға алғыстар айтылып, ескерткіш сый ретінде Жәнібек Кәрменовтың портреттері қойылған картиналар табысталды.

Жәнібектің де Абай еліндегі өнер саласына қосып кеткен үлесі қомақты.Кезінде клуб меңгерушісі қызметтерін атқара жүріп, халықтың көңілін бір серпілтіп, кеш барысында жырларын төгілтіп тастайтын қасиетін ауылдастары да жиі еске алады. Слайд арқылы Жәнібек жайлы жылы естеліктер, ескі фотосуреттер тамашаланып, көпшілік көңілдеріндегі сағыныштарын бір басқандай болды.

-1992 жылы аяқастынан Жәнібектен айырылып қалғанымызды естіп, жанарға жас іркіліп, түнімен ұйықтай алмай, ертеңінде Алматыға жол тартып, ақтық сапарға шығарып салған едік. Қазір сіздерге үлкен тұлға болып көрініп тұрған азамат, қыршыннан қиылған сол бір кезде небәрі 43 жаста ғана еді. Кішкентайымнан Ақтоғайда бірге өскен досымның қабірінің басына Абай атасының басынан алған бір уыс топырақты, аяқ жағына Ақтоғайдың басынан алған уыс топырақты салып, қаралы Қарауыл халқының көңілін жеткізіп қайтқан болатынмын. Сонда иін тірескен халық менің сөзіме емес, туып өскен жерінен жеткен бір уыс топырақты көріп, көздеріне ыстық жас алды. Сол кезде күллі Алаш аспаны күңіреніп тұрғандай еді,- дейді Жәнібектің ақырғы сапары жайында сөз қозғаған досы, ақиық ақын Төлеген Жанғалиев. Сан қырлы қасиеті бар досының ақындық, жазушылық қырына тоқталған ақын ағамыз оның сөз саптауындағы, ұйқас қолдануындағы ерекшеліктерін де сөз етті. Шарада сондай-ақ ыстық естеліктерімен бөліскен, бала кезінен бірге өскен досы Махмутбай Санбаев Жәнібектің шешендік сөздеріне тоқталды.Сөз, өнер, махаббат, адамгершілік жайлы жазылған нақыл сөздерінде үлкен философиялық ой жатқандығын айтады. Ол сол кездің өзінде ұлт жайында өзекті тақырыпты қозғап, жікшілдік туралы «Сол дерттен ел өлсе, кейінгі ұрпақ не болады» деп күйінгендігінен-ақ үлкен ой түюімізге болады»,-дейді досы М.Санбаев.

Осылайша Жәнібек жайлы жарқын естеліктерге толы бірінші бөлім саз мектебінің ұстазы Әлімбай Жұмабектің орындауында «Әнің қайда, Жәнібек» атты тамаша әнмен қорытындыланып,екінші бөлім жыр додасының бәсекесіне берілді.

Жәнібек өзінің сөзіне ән жазып, тыңдарман жүрегін еліте білетін тамаша сазгер де еді. Алайда, қысқа ғұмыры талантын толықтай тануға мүмкіндік бермеді. Десе де артындағы өнерін насихаттаушы, жолын жалғастырушы ұрпағы барда Жәнібек есімі әсте өшпек емес. Осынау кеште саз мектебінің оқытушысы Ораз Сыздықовтың Жәнібек Кәрменовтың сөзіне жазылған «Арызың бар ма тағдырға» атты жаңа әнінің тұсауы кесіліп, тыңдармандары арасында ерекше ықыласқа бөленді. Жәнібектің туған апайы Рымғайша Құрышева ұйымдастырушыларға үлкен алғысын жеткізе келе, Жәнібектей бауырының атына өткізіліп жатқан үлкен шараға қолғабыс еткен ауыл азаматтарына зор ризашылығын жаудырды. Көзіне жас алған ақ жаулықты ана қимас бауырының айтылмай кеткен, жазылмай кеткен жырларын қайта жаңғыртып жүрген ұрпағына ерекше ықыласын жеткізе келе, Ораз Сыздықовтың иығына шапан жауып, құрметке бөледі.

Байқауға қатысқан сайыскерлер Алтынбекұлы Бекнұр, Жетпісбаев Мәди, Сәметова Хамида, Амангелдин Ерсін, Саржал саз филиалының оқушысы Қапан Есбол, Қасқабұлақ саз филиалының оқушылары Әбілқасымова Ұлжан, Әділбекова Жанерке, Доғалбеков Темірлан 3 кезең бойынша бақтарын сынап, үздіктерін сараптады. Байқау қорытындысы бойынша І орынды Қапан Есбол жеңіп алса, ІІ орынды Әбілқасымова Ұлжан, ІІІ орынды Әділбекова Жанерке иеленді. Қалған қатысушылар арнайы ынталандыру сыйлықтарымен марапатталды. Бұл өнерпаз өрендеріміз үшін үлкен байқаудың алды деп білеміз.

Өмірін өнерімен өрнектеген, дәстүрлі әннің дүлдүлі Жәнібек Кәрменовты еске алуға арналған кеш бір мезеттік болса да, жан дүниесі мөлдір, қарапайым, мейірімді, бауырмал тұлғаның есімін артында қалған елі ешқашан ұмытпақ емес.

Тоғжан РАХЫМБЕКҚЫЗЫ,

«Абай елі»

«Әке жолдас өлім ортақ» - деген екен киелі бабамыз Би ата

         Ұлтымыздың тағдыры таразыға тартылып қара бұлт торлаған алапат апаттың төніп келе жатқанын сол кездегі ел басшысы, билердің биі, ұлылардың ұстазы, ақылгөй даналардың данасы, алыптардың атасы, бабалардың бабасы, аузы дуалы тарихи мемлекет қайраткері, іргелі мемлекет заңы «Жеті жарғы»-ның өмірге жолдама алуына ат салысқан Әз Тәуке ханның бас кеңесшісі Әнет баба, Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке билер алдын ала білген. Осы билердің ақылымен Әз Тәуке хан «Мемлекеттік мәселелерді» шешетін хан кеңесін құрған. Кеңеске билер мен әскер басшылары шақырылған.

Кеңес хан ордасының астанасы Түркістан қаласы жанындағы «Битөбеде», Сайрам қаласы маңындағы «Мәртөбеде» және Келес өзені бойындағы «Күлтөбеде», бүгінгі ел аузында айтылып сақталған «Мәртөбеге мамырда бар», «Күлтөбеде күнде жиын» деген киелі сөздер содан қалған.

Қазақ жұрты XVIII ғасырдың басында Алтайдан Еділге дейінгі алып даланы қамтитын біртұтас іргелі мемлекет еді.

Өкінішке қарай, Әз Тәуке хан (1680-1718 жж) дүние салғаннан кейін хандардың таққа таласу сүргініне байланысты алауыздыққа ұшырады. Ресей, Қытай империяларының көз алартуы, жоңғар шапқыны Қазақ жерінің талай мәрте таласқа, ханталапайға түскені тарихтан белгілі. Жерін жау таптап, қазақ біртұтастығынан айырылып, ұлтымыздың тағдыры таразыға тартылған, тіпті ұлт ретінде құрып кетудің сәл-ақ алдында тұрған күрделі кезеңнің бірі, халқымыздың басына қара бұлт торлаған «Ақтабан шұбырынды- Алқакөл сұлама» атанған уақыт.

«Ер сын сағатта танылады», ер мен жерін, жан кешті жан пидада жол тауып, кекті жерде текті болған, ерлігі ел есінде сақталған, еліне қорған болған, есімі елге ұран болған, Ру атымен аталған, Ұлт батыры – Тобықты Жігітек-Жандос батыр Олжайұлы.

Кешегі кеңестік идеология халықтың санасын лайлап, әрі –сәрі күйге түсіргенінің салдарынан біз төл тарихымызды әлі түгендей алғамыз жоқ. Қазақ тарихының әлі күнге дейін бір ізге түспей бақ күңдестікпен, көреалмаушылық, өзінің құлқыны, мәнсаптың тағы үшін тұсалып, тұмшаланып, ауыздықталып, қайырымсыз қабақ, немкетті көңілдің көлеңкесінде, кейбіреулердің бәсеке құралына, қолшоқпарға айналып жатқандығы сондықтан.

Ел мен жердің иесі, табынатын киесі, қаһары – ұран, рухы - бойтұмар, киесі- қорған, даулы жерде дауылпаз болған, сөз бастаған дуалы шешен, қол бастаған батыр, Тобықты елін тарыша шәшіліп, қурай паналап, қайың сауып, тозаң болып тозған елдің басын біріктіріп, құрап ата жұрт Хан-Шыңғысқа алып келіп, мәңгілік Тобықты елі етіп орналастырған Ұлы көшбасшы көсем Би Кеңгірбай бабаны ұлықтаймыз деп оның әкесі жүректі, әруақты Жігітек-Жандос батырға деген құрметімізді азайтып алғанымыз жасырын емес. Тарихта жоңғарлармен күресте елім деп еңіреп, жерім деп күңіренген аты да бар, заты да бар батыр бабаларымыз лайықты бағасын ала алмай келе жатқаны анық.

Атақты ғұлама Байкөкше ақын «Кеңгірбай Би» деген дастанында Жігітек батырды жазған. Онда қазақ батырларының жорықтары ерекшк айтылып, жоқтау жыр етіп ел іші пайдаланылған. Бидің әкесі Жігітек-Жандос батыр егжей-тегжейлі толық жырланған, дастанынан бізге жеткені аз, ұмытылған, жоғалған.

Атақты Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында «Бұл бір адам айтқысыз ауыр кезеңде» ата жауымыз жоңғарларды талқандауға қазақ батырлары баға жетпес ерлік, теңдесі жоқ үлес қосты. Сол замандағы батырдың бірі, бірегейі, ірі тұлға, туған елім, жерім деп қан сорып, қан түкірген, тектінің тұяғы, қыранның қияғы, қаһарлы батыр Жігітек-Жандос деді.

Алтайдың ақиығы Оралхан Бөкей «Айпара Ана» деген еңбегінде «Жігітек 9 жасында ат жалын тартып мініп, бес қаруын асынып, Терісаққан өзенінен жауға аттанды»- дейді.

1723-жылы жоңғарлар жетпіс мың жасағын жеті он мыңдыққа бөліп, шабуыл жасады, қазақ халқы ауыр қырғыншылыққа ұшырады. Халық ата қонысынан, ата-жұрттан ауды.

Тобықтылар Жайықтан асып Ордың Қара ағашына дейін барды. Мұғалжар мен Терісаққан, Ырғыз, Қоскеңгір өзендерінің көп жылдар Торғай Ақтөбе бойын мекендеген Тобықты Әнет бабаның інісі Әйтек ұрпағы Олжай балалары Айдос, Қайдос, Жандос Үш Олжай деген атпен тарихта қалды (Абай жолы).

Олжайдың ортаншы ұлы Қайдос Қаратауда қалмақпен болған соғыста өлді. Әйелі Айсана Бөкенші 3 жаста, Борсақ (азан шақырған аты - Шегедек) емшекте екі баламен жесір қалады. Қазақ зыңдан, түрме салмаған. Тәуір асын аузынан жырып, сыйласына сақтаған. Жетімін тастамаған, жесірін қаңғыртпаған. Ата салт-дәстүрі бойынша сол әулеттін біреуіне немесе сүйген, ұнатқан адамына қосады. Айсананың көңілі бойдақ қайнысы Жігітек-Жандоста болады.Үш Олжайдың үлкені Айдостың құдай қосқан қосағы, жары Айпара абысыны Айсанамен күндес.Екеуінің қосылғанына кедергі жасап, алдырмайды. Әріден бізге жеткен тарихта айтылғандай Айдос- жуас, момын, шөккен түйеге өздігінен міне алмайтын, ырыс-құт қонған, шемен-шартық болған.

Кіші кенже қайнысы Жігітек–Жандосты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап, өз мүддесіне пайдаланған. Бұған ашуланған Айсана еліне, әулетіне жетімі мен жесірін қаңғыртқан деген сөз ерсін, сүйектеріне, тұқымдарына өмірі мазақ, қара таңба болсын деген егеспен, екі баласымен қалмаққа сатылып кеткен сартқа тиіп кетеді.

«Кіші қайным Жандос - ұрпақ қымбат, қанымызды жат жұртқа жауыңа ит емгендей телміртпе. Екі тамшы қан – екі ата ел. Тұқымсыз әке қу сүйекпен тең, аған Қайдосты тұқымсыз дегізбе, ел үшін адал өліммен аттанып кетті. Асығыстық-қатер, қысылғанда медеу, сүрінгенге сүйеу, жалқы жолдасын – сабырлық. Тірі әкелуге шаман келмесе, өлтіріп кет, ертең жау болып өзіңді шабады. Өмір тар, кесіп айтқаным - шешіп айтқаным»- деді Айпара.

Жандос Торғайдағы Терісаққан өзенінен 9 жасында қалмақпен қазақтың майдан шебіне аттанып, жан алып, жан берісіп, шыдамдылық, табандылық, қажыр-қайратпен екі інісін – Бөкенші, Борсақты ботасы өлген түйенің екі емшегіне теліп, емізіп, қоржынның екі басына екеуін салып, түйенің беліне асып, артып елге алып келеді.

Айпара анамыз емшек сүтін бермесе де, елік сүтін беріп асырайды. Жандос-Жігітек қалмақ шолғыншыларының қолына түседі, қайдан келесін дегенге бошалап кеткен түйемді іздеп келемін дегеніне бес қаруын асынған Жандосқа сенбей, секем алып, кигізге орап, астына от жағып, бырысып қалай өлер екен деп, сайқы-мазақ етісіп отырады. Аспанда бір топ қара бұлт пайда болып, жаңбырдың исі сезіліп, күн күркіреп найзағай шатырлағанда, шошынып, әбігерге түсіп, қалмақ шолғыншылары аттарына міне салып шаба жөнеледі. Кейгіз өртеніп, әулие, киелі әруақтылығы басым болып Жандос-Жігітек тірі қалады. Осы әруақтылық қасиет қан арқылы тұқым қуалап үлкен Ұлы әруақты Кеңгірбай Биге және немересі Ералы әулиеге дарыды. Бұл трихи шындық. Ауылдың ғұлама ақсақалдары: Сартта бала көп болушы еді, жанында басқадай балалар болды ма?- деп сұрапты. Болды, жауды аяған жаралы, кек қуады деп өлтіріп кеттім -, депті. Қазақ жолы қанағат, Жігіт-ақ екенсін, Жігіт-ақ, Жігіт-ақ! – деумен елі, халқы Жандосты Жігітек деп атап кеткен.

Олжайдың баласы Айдос, Қайдостан кейінгі кішісі, кенжесі болғандықтан да Кішекен деп те атап, ел Кішекен ауылы деседі. Азан шақырып қойған аты Жандос- Жігітек-Кішекен елі қойған ат.

Ел көшкенде күш көлік, мықты сабаз, атан түйелер. Бір жуас түйеге қомдап, екі кебеже артады. Бір кебежеге жетім Бөкенші, Борсақты, екінші кебежеге шемен-шартық Айдосты салып, аумайтындай етіп теңестіріп, арқанмен тартып, байлап қояды. Айпара қайнысы Жандосқа өзінің немере сіңілісі Әшкенді алып беріп үйлендірген, қосқан. Ескі тарихтан бізге жеткен:

Айпара Әшкенменен абысынды,

Жігітек ортаға сал табысынды.

Шартығы мен жетімін теңдеп алып,

Елменен салысып жүр жарысынды – деген сөз қалған.

Тарихи деректерге сүйенсек Айпара ана орта жүздің Керей елінен шыққан, ел бастаған, қол бастаған батыр, Ер Жәнібектің қызы.

Абылай екі жүз шолғыншы жасақты басқарып келе жатып, жаудың негізгі әскерлері тұрған жеріне тап болады. Абылай асқан ерлік көрсетіп, шағын қолмен шабуыл жасайды. Бұл жөнінде Ямышев бекінісінің коменданты Сібір губерниясының кеңесіне 1741 жылдың 1 маусымында жіберген мәлімдемесінде қалмақтар оларды қамап алып, сұлтан Абылайды жанында болған серіктерімен барлығы 35 адам ішінде Жолбарыс сұлтан, Жандос, Байқозы, Арғын батырлары бар деп жазылған.

Абылайдың қалмақ тұтқынынан 1740 жылы 1 қыркүйегінде құтқарылуы Ресей өкіметі Жоңғар хандығына Орынбордан жіберілген майор Миллер бастатқан елшілігінен еш нәтиже шықпай, Қалдан-Церен қабылдамай, кейін қайтарып жіберген. Абылай тұтқында серіктерімен екі жылдай болады. Қалдан-Церен Абылайдың кемеңгерлік қасиетін түсініп байқаған, өз саясатының мүддесіне пайдаланбақшы болады. Көкірегінде көзі, көкейінде өнеге сөзі бар қызыл тілдің шешені, Орта жүздің құты Қараменде биді қалмаққа елшілікке аттандырады. Келген қазақ елшілеріне қалмақтың қонтайшысы Қалдан: кәзір алдарыңнан бір-біріне ұқсас, бәрі бірдей киіндірілген жүз жігітті үш рет өткіземін. Соның ішінен тани алмасаңдар, хандарың жанындағы серіктерімен мәңгілік құлдықта қалады – деп шарт қояды. Елшілерден едәуір жерден бір рет өткізіледі, екінші рет өткізіледі, Абылайды ешкім тани қоймайды. Қазақ елшілері тығырыққа тірелгендей күй кешкен сәт туады. Енді үшінші рет өткізе бергенде Қараменде би алға шығып: Хан қарашы біз тұғыр, тұғырына мінбеспе!- деп саңқ етіп, төрт тағандап тұра қалғанда, Абылайда саптан сып беріп, оның арқасына отыра қалыпты. Абылайды тұтқыннан босата отырып, оған жоғары мәртебелі сый-сияпат көрсетеді, қалмақтың бір сұлу қызын қосады. Кенесарының әкесі Қасым сұлтан осы әйелінен туған деседі.

Екі жыл тұтқында болғанда жоңғарларға жасалған ең жойқын соққылар, табандылығымен, жүректілігімен, тапқырлығы мен батылдығына, батырлығына тәнті еткеніне мыңбасы Жандос-Жігітек батырға текті, кекті, дүбірің күшті, алып қаһарман батырсын деп, пайғамбардың ақ туын сыйлаған.

Тоғыз жасынан жауымен жағаласып, шепті бұзып, жан алып, жан беріскен, қазақ батырларымен тізе қосып, бір ұлыстан, бір әулеттен үзеңгі дос, сыйлас болған, бір әулеттің, бір атаның баласы аға –інілі Мамай батырға Жандос-Жігітек батыр мына аяусыз ажал келіп, шәйіт болсақ кейінгі ұрпақ бізді қайдан іздейді, тіріміз өлгенімізді, Түркістанға Әзірет сұлтанға, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне апарып жерлейік деп серттеседі. 1752 жылы отыз жыл ат үстінде ұрпақ үшін қан төкті, ақылы мен қайратын, халқының бақыты мен бостандығына, азаттығына жұмсады.

Айтылған Уағда-серт бойынша батыр Мамай інісін Жандос-Жігітек батырды қалын қолмен апарып, қазақтың талай асылдарын қойнына алып жатқан Түркістанға қамырының басына найзасы мен ақ туын қадап қойып жерледі.

Тегін адамның Түркістанға жерленбейтіні тарихтан белгілі. Ол жерге хандардың ханы, батырлардың батыры, даңқы жер жарған әлемге әйгілі тұлғағалар ғана жерленеді. С. Сейфуллинның басына күн туғанда, шәкірттерін де қудалауға салған. Қырғыз асыңдар сендерді де тек қоймайды – деген Сәкеннің ақылымен шәкірті Тұлғажан ұлы Бөпебай ақын, журналист жол-жөнекей Түркістандағы бабасының басына тәуіп етіп сыйынады. Бабасы Жандос батырдың басына қойылған құлпытасында туған, өлген жылы өшіп қалған екен. Хадымша ескі әріппен жазылған. Оны Бөпебай оқи алмай, бір ғалым өзбекке оқытыпты.

«Арғын руының атақты қол бастаған батыры, руы- Тобықты Олжайұлы Жандос-Жігітек рухы»- деп жазылыпты. Ақ тудың шетінен ырым етіп, жыртып алған белгі білініп тұр. Менде шетінен жыртып, қамыр топырағын қоса тұмар етіп тігіп, аруағына сыйынып, мойныма тағып алдым.

Доссыз өмір бос, жауда болса бір досың болсын. Шын дос кеудеден жан шыққанша, бұл нағыз дос. Адал достық өмірлік ұлысқа ұран.

Жандос-Жігітек батырдың ұлы Тобықтының Кеңгірбай Биі: Біз Мамаймен «Әке жолдас, өлім ортақпыз»- деген ұран Құдайдың сөзіндей, аруақтың көзіндей тарихта қалды.

Мамай батыр 100-ге келіп, Шыңғыстауда қайтыс болып, батыр Жігітек Жандосұлы Кеңгірбай Би – әкемді қойып еді, мойнымда қарызы бар - деп Мамайды Түркістанға апарып жерледі. Достықтың дәлелі осы. Кездесумен қоштасудың арасын жалғастырып жататын адалдық пен амандық, қимас дос, сыйластық – алтын тақтан кем емес. Достықты түсіну – Қиямет. Асыл арман өз халқының қара дауылдай өксігін, мұңын, зарын, ауыр қайғы мен қасіретін көрген Жандос-Жігітек батыр қара нардай азаттық пен бостандықты арман еткен. Тәуелсіздік алғанымызға байланысты Хандар мен батырларымыздың 550 жылдығында іске асты.

Алдына кеп тәу етсең де қай күні,

Еске салар Ерлік пенен Қайғыны.

Мына тұрған қола мүсін, бауырлар,

Біле-білсек, атамекен айбыны.

                                                                  Совет Орынғожаұлы Шаланов

                                                                           Еңбек ардагері

Қасиет қонған Қоңырәулие үңгірі

Ұланғайыр еліміздің қай түкпіріне барсаңызда, бейне бір шебер суретшінің қолынан шыққандай табиғат көріністері жиі кезігіп жатады.

Соның бірі Шыңғыстаудың сырт жағында, Шаған өзені бойындағы, Абай ауданы, Тоқтамыс ауылынан 18-шақырымдай жердегі Ақтас тауындағы Қоңырәулие үңгірі.

Қоңырәулие үңгірі табиғи құбылыстың негізінде пайда болған. Ақтас бойында орналасқан үңгірдің ауызғы қуысы сырттан қарағанда елеусіз келеді. Үңгірдің аузы өзеннен 500 метрдей жерден басталады. Ені 80 м, биіктігі 1,5 метрдей болатын жіңішке дәліз арқылы кіргенде кеңейіп сала беретін үңгір бітісі сан алуан пішін ала отырып төменге беттей береді. Жіңішке дәлізбен солға бұрылғанда орасан көрініс ашылады. Үңгір кеңейіп сала береді. Үңгірдің оң қанатынан қуыстар ерекшеленіп көрінеді. Бұрын осы қуыстарда шалқалай жатқан әйел затының тастан қашалған мүсіндері болған деседі. Қариялардан жеткен сөзге сенсек, осы қуыстарда ерте де 15 шақты балбал тастардың болғанын айтады.

Үңгірмен әрі жүрсеңіз үңгірдің төбесі көтеріле береді де, алдыңыздан ғажайып көрініс ашылады. Үңгір төбесі шырқап аспандап кетеді. Бұл шаңырақты бөлме, егер төбедегі шаңырақты жалпақ қабатты тас түндік баспағанда, аспан көрініп тұрар еді.

Үңгір күрт төмендейді де, кесек тастар тіктеп келіп мөп-мөлдір көлге әкеледі. Көлдің көлемі жер асты су деңгейінің құбылуына байланысты өзгеріп отырады. Оның ұзындығы-25 м, ені-10 м, тереңдігі 1,8 метр, суы мөлдір, тұщы. Көл суының кереметі туралы ел ішінде сан түрлі әңгімелер айтылып жүр. Шынында да көл суы жылдың төрт мезгілінде де бір температурада болады. Суға неше рет түссеңізде тоңбайсыз. Суға түскен адамның тыныс мүшелері ауырып, дем алуы қиындап кетсе де, судан шыққаннан кейін, тыныс алуы жеңілдеп, денең сергіп сала береді. Қазіргі кезде көлді қасиетті орын деп келетіндер, суына жуынып-шайынып, тәу ететіндердің саны жыл санап артып келеді.

Бұл үңгірдегі бірінші көл туралы сөз болса, үңгір түбінде көлемі 35х5 метр болатын екінші көлдің бар екендігін осыдан 5-6 жыл бұрын Алматыдан, Астанадан келген ғалым, профессорлар зерттеп кетті. Ол кісілердің айтуынша Қоңыр әулие түбіндегі көл жер асты теңізімен байланысып жатыр дейді...

Қоңырәулие үңгірі суының қасиетімен ғана емес, өз атауына байланысты айтылатын тарихи оқиғаларға да бай. Мен өзім көрмесем де, көнекөз қариялардың айтуынша, үңгірдің ішінде Абай атамыздың есімі арабша жазылған тас та болған деседі. Ал сыртында С.Мұқанов, М.Әуезовтың есімдері жазылған тастары болған деп айтады. Бірақ кейіннен бұл тастар әртүрлі себептермен жоқ болып кеткен. Кейбір деректерге қарағанда Абай атамыз бұл үңгірге жиі келіп тұрғандығы айтылады. Ақынның Петербордан келген ұлы Әбішті бір топ жолдастарымен сергіп қайтсын деп Қоңырәулиеге жіберуі ғұлама жазушы М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясының «Өкініште» атты тарауында кеңінен баяндалады.

Әбіш тас мүсінге көз салып «Әулие мінекей! Мынау төсекше қашалған тасты көріңдерші. Мынау бас, мынау иық кескіні!.. Ұзын дене, бойы былай кетеді? – дейді қасындағы Мағаш пен Кәкітайға қарап. Рас, Әбіш «ҚоңырӘулиенің» сұлу мүсінді емес екендігін, бірақ адам бойына тілеген қуат, қиял еткен қайрат байқалатындығын, баяғы адам қиялшылдыққа келгенде, ешкімнен осал болмайтындығында айтып еді. Әбіш жолдастарымен үңгірден шығып, сырт жағындағы бірнеше қорым бейіттерді көріп таңдана қараған кезде Абайдың інісі Көкбай бұларға бір хикаяны баяндап береді. Жоңғарлар қазақтардан қорғану үшін осы Қоңыр Әулиені паналаған. Абылайдың қолы осы Арқаны бойлап, қуа соғысып келе жатқанда осы қалмақ қолынан тұтқиылда қатты соққы көреді. Үңгірге кіріп, бекініп алған қалмақтар бұларға алғызбай қояды. Сонда Абылайдың қойған шартына сай жаудан айласын асырған Қаракерей Қабанбай батыр «Дарабоз» атанады.

Тарихи тұлға Шыңғыс ханның жерленген жері де осы Қоңыр Әулие үңгірі деп те айтылады. Үңгір түбіндегі көлдің ішінде құпия есік бар, сол есік тау астындағы үлкен үңгірге апарады. Сол жерде Шыңғыс хан жерленген деген де қауесет бар. Бұл тарихи аңыз дегенмен шындық та болуы мүмкін.

Қалай десекте бұл аңыз бен ақиқат. Солай дегенмен де суы дертке шипа болған, талай тарихты бүгіп жатқан Қоңырәулие үңгірінің ашылмаған сыры мен жұмбағын көпшілікке танытып, зерттеп шындыққа көз жеткізу болашақ ұрпақтың қолында.

Ғабдуллина Шолпан

Тоқтамыс ауылдық

кітапханасының

кітапханашысы

«Ту тіккен Тобықтының қолбасшысы»

Жетінші ұрпаққа жеткен жәдігерлер

Қазақ - қалмақ соғысының бас қаҺармандарының бірі, толарсақтан қан кешіп, елін, жерін ақ найзаның ұшы, білектің күшімен қорғаған даңқты батырларымыздың бірі – Лақаұлы Тоқтамыс. Көнекөз қариялардың айтуы бойынша, кейбір шежіре деректерге сүйінсек Тоқтамыс батыр 1730-шы жылдардың шамасында Әзіреттің Қаратауындағы Жылыбұлақ деген жерде туған. Тоқтамыс батырдың ерлік шайқастары Абылай ханның жасағында ерекше көзге түсіп отырады.

«Тоқтамыстай ер біткен қазағыма

Дұшпанының көнбей кеткен мазағына

Сырдың бойын шулатып үш Ту алып,

Жоңғарды талай салған азабына»

                                       Байкөкше ақын

Тоқтамыс – хан күзет жасағының басшысы

Абылай хан қолбасы батырлармен бірге шатырда қымыз ішіп отырған – ды. Бір мезетте қала қақпаларын сырттай торуылдап жүрген күзет жасағының басшысы - Тобықты Тоқтамыс батыр ішке кірді. Бұл қазір немере ағасы Мамай батырдың туын ұстап қалған, кейінгі жас буын арасында көзге түсіп жүрген, дәмелі жігіттердің бірі еді. Сол Тоқтамыс кірген бойда шұғыл хабар жеткізді.

-Хан ием! Ішінде қала басқағы Молла Самсы бар, бір үлкен топ Ташкенттен шығып, осылай қарай беттеп келеді. Осында келіп, сіздің дәргейіңізге бас ұрмақ – деді ол ентігін баспаған күйі ханға тәжім етіп.

-Келсін... Көрейік, саудагерлердің қалай сайрағанын! Абылай көңілденіп қалды. – Ал өзің жақсы хабар әкелгенің үшін хан шарасынан қымыз іш! – деп қолындағы сырлы аяқты қымызға толтыртты да, Тоқтамысқа ұсынды.

-Рахмет, хан ием! Мен үшін бұдан өткен құрмет жоқ! – деп жас батыр әлдебір киелі затты ұстағандай қымыз толы шараны аузына таман апарды да, дем алмастан басына бірақ төңкерді.

Тоқтамыс батырдың жәдігерлері

Тоқтамыс батырдың туы мен қару - жарағы, найзасы, ұрпақтан ұрпаққа беріліп бүгінгі күнге дейін Тобықты Ескене ұрпақтарының ішінде Қарсамбекұлы Әбіштің әулетінде үш ғасырға жуық сақталуда. Себебі Тоқтамыс батыр - Әбіштің төртінші атасы. Ел үстіне аласапыран туған кездерде Әбіш ақсақал туды шапанының астына тігіп алып, ал қару-жарығын тау ішіне жасырып ұрпақтарына мұра еткен. Тоқтамыс батыр үш соғысқа кіріп үш туға ие болған. Кейіннен жас батырға риза болған Мамай батыр өзі бір кезде Көкенай батырдан алған Тобықты туын іні батыр Тоқтамысқа табыс еткен.

Тоқтамыс батыр өмірден өткенде батырдың туы жылына дейін көтеріліп тұрған.

Зұлмат жылдары батыр ұрпақтары бұл туды шапанның астарына тігіп, жасырып сақтап қалған екен

Қазір Тоқтамыс батырдың туы және найзасының ұшы Әбішев Ақылтай Нұрымханұлының үйінде сақтаулы. Ақылтайдың Нұртай-Жадыра, Елнұр-Сандуғаш атты ұл - келіндері, Бауыржан - Лаура, Роллан - Жанар атты күйеубала, қыздары бар.

Тоқтамыс батырдың қылышы Әбішев Нұрымханның үлкен ұлы Несіптай Нұрымхановтың үйінде сақтаулы. Несіптайдың Нұржан-Лаура, Арнұр- Гаухар атты ұл-келіндері, Нұрым-Айнұр, Шаған-Гүлнұр атты күйеубала, қыздары бар.

Шаған шайқасы

Тоқтамыстың алғаш көзге түсіп, жүрек жұтқан ерен ерлігінің тұңғыш танылған тұсы – атақты Шаған шайқасы деседі. Бұл тұста жас Тоқтамыстың осы ұрыстағы кейбір ойда жоқ жерден жөн тапқан, қысылтаяңда жол тапқан ептілігі мен тапқырлығы айрықша сөз болады. Шаған соғысы 1750-ші жылдардың орта тұсында болған. Бұған хан Абылай бастаған Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай қостаған атақты батырлар тегіс қатысады. Бір шайқаста қазақ тобының саны азайып қалады. Соны байқаған Абылай:

Енді жауға өктеп шабуға болмайды. Қол қарасын Жоңғарлар байқап қалды. Қаша ұрыс саламыз - дейді. Осы кезде топ ішінде тұрған жас батыр Тоқтамыс аттан түсіп, ханның алдына келіп дат сұрайды.

Датың болса айт – дейді Абылай, жас батырдың тұлғасына риза болып. Тоқтамыс:

-Жау беті қайтып тұрғанда санымыз аз деп жасқанып қалғанымыз жарамас. Ескіден жол бар емес пе еді. Аттың құйрығына қараған, шеңгел, бұта байлап жауға қарсы ұран сап шапсақ, шаң тозаңнан жоңғарлар қолдың санын байқай алмайды және көп екен деп алаңдап қалар, сірә! Аз ойланған Абылай жасы үлкен аға батырларына қарап:

-Япыр – ай, мынау қозыке баланың сөзінің жаны бар екен. Нар тәуекел, аттың құйрығына байлайтын шеңгел, қараған, бұта шауып әкеліңдер деп - бұйырады. Осы қанды шайқаста жау жағы шаңдата шыққан қазақ қолының аздығын білмей дүркірей қашады. Сол қашқаннан мол қашып, ақыры Шаған тауының бір тас үңгіріне барып паналайды. Осы жолы Абылай қолы үлкен жеңіске жетеді. Бұл соғыс кейіннен «Шаңды жорық», кейде «Қалмаққырған» деп аталады.

Жорықта айтылған үңгір – Қоныр әулие үңгірі Шыңғыстау жоталарында ауызы тар қуыстан кіретін, ішінде суы бар, ел ішінде қасиетті орын деп табылған табиғаты құдыретті мекен. Осы үңгірге бірде қазақ, бірде қалмақ паналаған, үнгір алдында шәйіт болғандардың зираттары бар.

Аягөз шайқасы

Тоқтамыстың ерекше ерлік көрсеткен тұсы Аягөз шайқасы. Бұл мөлшермен 1756 жылдары болған. Осы ұрыста иісі орта жүздің ұранын шақырып, жекпе – жекке түскен Тоқтамыс батыр қалмақтың бір емес, екі батырын өлтіреді. Ол кездегі соғыс жекпе – жек рәсімі бойынша екі жақтың батырлары қандай қару қолданатынын келісіп алады. Үлкендердің айтуына қарағанда Тоқтамыс батыр бес қарудың бәріне де ұста болған. Әсіресе, найзагерлігімен ерекше даңқы шыққан. Сол ұрыста жекпе – жекте өзімен айқасқа түскен қалмақ батырының екіншісін найзаласып жүріп жайратып салады.

Мұндай аңыз Тоқтамыстың ерлігі жайлы көп айтылады. Соның ішінде батыр бейнесін айрықша танытатын жаумен соңғы шайқасы дейді жұрт. Жоңғарлармен кезекті бір соғыста қара санынан уланған найзаның ұшы тиіп қатты жарақат алады. Алайда ұлы жорық , қантөгіс үстінде сол жараланғанын ешкімге білдірмей жарасын таңып алып қайта шайқасқа шығады. Сөйтіп жеңіске жетуге күш салады.

Ел ауызында Тоқтамыс батыр туралы тарихи аңыздар өте көп. Соның бірі батырдың айнымас, серігі, әрі рухы атақты «Көкбөрі» туралы әңгіме. Батырдың Көкбөрісі ол жорыққа шығардың алдында дөң басында басын ауылға беріп жатады екен. Егер жортуылда батырдың жолы болатын болса, Көкбөрі Тоқтамыстың алдына түсіп үнсіз жортып, жол бастап отырады екен. Егер Көкбөрі соғыста жеңіліс табатындай болса басын ауылдан басқа жаққа қаратып, теріс қарап жатады екен. Және батыр жорыққа аттанғанда көзіне түспей қояды-мыс. Көкбөрі бір – ақ рет Тоқтамыс батырдың көзіне көрінбей жоғалып кеткен. Сол ұрыста батыр жау найзасына шаншылып, санынан жарадар болып қайтады. Осы жара уақыт өте асқынып кетеді. Үлкендердің айтуына қарағанда   Тоқтамыс батыр өзінің өткір сапысын алып, қара сандағы, қоң еттегі іріңдеген жараны ойып алып, лақтырып тастаған екен.

Қырылған сон қалмақтар жаман сасқан,

Нұржайсын Шәуешектен аса қашқан.

Ата қоныс арқаны босатып ап.

Қазақ келіп қолмақтың орның басқан

                                                       Шәкәрім

Еңді батырларымыз жер шолып, қоныс іздеген. Сонда Арғынның бір бұтағы – Тобықты елі Шыңғыс өңірін мекен еткен. Шұрайлы қоныс үшін талас - тартыста Тоқтамыс батыр бастаған Жуантаяқ батырларының да өзіндік шешімі болған. Бұған дәлел «Шор қашқан» оқиғасының болуы және оқиғаға байланысты «Қырық ошақ», «Алтауыт», «Шөпті қақ», «Бала көксенгір» жер атауларының болуы.

Соғыста алған жарақаты жазылмай Тоқтамыс батыр мөлшерімен 1797 жылдары қаза тапты деседі.

Тоқтамыстың зираты Абай ауданының орталығы Қарауылдан 12 шақырым жерде Шыңғыстаудың жотасында орналасқан.

1993 жылы 270 жылдығына арналған үлкен ас беріліп, Тоқтамыс батыр кесенесі Маңғыстаудың ақ тасыннан тұрғызылды. Бұл игілікті шараға сол кездегі савхоз директоры Ә. Мұздыбаевтың ұйымдастыруымен көптеген азаматтар қатысқан екен.

• Қабдеш Жұмаділовтың «Дарабоз» кітабы «Ақырғы айқас» бөлімінде Тоқтамыс батырдың хан жасағының басшысы болғаны айтылады. 2005 жыл Тоқтамыс батыр туралы алғаш дастан жазған Балғынбайұлы Байкөкше ақын, руы Қабас.
• Алпысыншы жылдары Қарсамбекұлы Әбіштің үйінде бір ай жатып жыршы, әңгімешіл Әбіш ақсақалдың баяндауымен абыз ақын Шәкер Әбенов «Тоқтамыс батыр» дастаның жазды.
• Жағыпар Жүнісжанұлы «Отыз әулет – мың ұрпақ» шежіре, дерекнамасында Тоқтамыс батыр ұрпақтары туралы мәліметтер бар.
• Шежіреші қарт Жағыпар Жүнісжанов «Ту тіккен Тобықтының қолбасшысы» атты кітап жазды 2003 жылы. Бұл кітапқа 15 азаматтың жинақтаған шежірелері, әнгімелері қамтылды.
• ШҚО, Абай ауданы бұрынғы «Қызылту» савхозы – қазір Тоқтамыс ауылы деп аталады.
• Әбішев Ақылтай інілері Несіптайұлы Нұржан, Несіптайұлы Арнұр және балалары Нұртай, Елнұрмен ауыл кіреберісіне қақпа орнатты. Ауыл әкімі А. Садырбайдың ұйымдастыруымен ауыл азаматтары қатысты

Тоқтамыс батыр кесенесі

Айжан ҚАБДЫРАХМАНҚЫЗЫ

Тоқтамыс ауылдық округі