Тұсаукесер
Абай елінің рухани қазынасы тағы бір аса құнды кітаппен толықты. Арттағы ұрпаққа жол көрсетер тағылымы мол бұл туындының авторы ұлы Отан соғысының ардагері, батагөй қария, 92 жасты алқымдаған Жағыпар Жүнісжанов. Сенсация демеске лажыңыз жоқ!
Аудан орталығындағы «Димаш-Еңлік» кешенінде өткен осынау шараға жергілікті зиялы қауым өкілдері мол жиналды. Кітаптың тұсаукесер рәсімін Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, белгілі абайлық ақын Төлеген Жанғалиев алғысөзбен ашып, жүргізіп отырды.
Ең қызығы автор кітапті оқырман қауымға 20 күн бұрын таратып беріпті. Сондағы қалағаны, туындының «жүректерге терең бойлап», оқырмандардың пікірлері мен сындарын есту екен. Өмірлік тәжірибесі мол қаламгердің бос уақытын қауырсын тербеумен өткізетіні, ең бастысы келер ұрпаққа қажетті жазбаларды қалдырып жүргені баршамызды толғандырды. Шараның негізгі бөлімінде жасы жүзге аяқ басқан абыз ана Күләш Жақыпқызы мен Абай ауданы әкімінің орынбасары Бауыржан Болатұлы кітаптің лентасын қиып, көпшілік қошемет білдірді.
«Көп ауырып, көп жасаудың құпиясы» атты жаңа кітап ғылыми туынды емес, абыз қарияның өмір тәжірибесінен алынған пайдалы кеңестерді қамтиды. Яғни, ақсақал өзін өмір сындарында сынау арқылы ғылымнан жоғары дүниені жарыққа әкелгеніне еріксіз келісесің. «Көпті білгеннен емес, көпті көргеннен сұра!» деген нақылдың шынайы екендігін кітап мазмұнымен таныс адам есіне түсірері анық. Себебі, ұзақ ауырған, алайда, өзіне күтім жасап, дұрыс өмір сүру салтын ұстанып, денсаулық сақтау, түрлі сырқаттармен күрес, тамақтану, адамдармен қарым-қатынас саласында өзіндік жаңалықтар ашқан қарияның кеңестері өте құнды. Бұл ретте өмірден түйген сырларды өзімен бірге ала кетпей, арттағы ұрпақ кәдесіне жаратсын деген мақсатпен кітап жазған 92 жастағы ақсақалдың бұл ісін ерлікке балауға болады. Ядролық полигон сынақтарынан көп зардап шеккен аймақ тұрғындары үшін бұл кітап адастырмас компастай құнды екендігін де айтқанымыз жөн. Расында, қаламгер қарт осыған дейінгі тың мағлұматтарға толы деректі туындыларымен де оқырманын тәнті етіп қана қоймай, таңырқата білген еді. 90 жасында арттағы өмір белестерін бір сүзіп шығып, қалам арқылы бір кітапқа жүк ету - таңғалдырар жайт екені анық.
Сондай-ақ, тұсаукесер рәсімі барысында ұзақ жылдар Қарауыл гимназиясында еңбек еткен ардагер ұстаз, жаңа кітаптің корректоры Мейрамгүл Қасымжанова тұшымды баяндама жасап, кітап туралы көзқарасын білдірді. Пікір білдірушілер қатарындағы еңбек ардагері Манатай Толғанбаев, облыс әкімінің қоғамдық кеңесшісі Байбота Орынбаев, әдебиетші, драматург Әсет Мырзақасым, аудандық қоғамдық кеңестің төрағасы Төлеубек Аманғазы және бірқатар ауыл тұрғындарымен өзге де кітап оқырмандарының сөздерінен көп жайтты аңдауға болады. Осы орайда, батагөй қарияның өзі тәрізді аталмыш кітабы да өміршең болсын деген тілекпен, туындының корректоры, ардагер ұстаз Мейрамгүл Қасымжанованың ой-толғамын назарларыңызға ұсынамыз.
Құнары мол құнды кітап
Орыс педогогы Сухомлинскийдің «Адам қанша өмір сүргенімен емес, қалайша өмір сүргенімен бағаланады» - деген сөзі – Ұлы Отан соғысы ардагері, батагөй қариямыз, қолынан әлі қаламы түспеген қарт журналист, Абай елінің «Құрметті азаматы» Жақаң атамыздың өнгелі мол өмірі мен ұрпағына қалдырған мұраларын бағалауға лайық ұлағатты сөз. Олай дейтініміз, ұзақ жасауымен ғана емес, қарттық жасына жеткен шақта тың дерек, мол тағылымға толы кітаптар жазуымен де қайран қалдыратын қария тағы буын сүбелі туындысымен таңғалдырды.
Атамыз зейнетке шыққалы бері барша жерлестерінің қала берді әр ұлтжанды қазақ баласының қолынан түспейтін, той-томалақта бата берушінің кәдесіне жарап жүрген «Бата бере білесің бе?», «Батагөй атаның батасы» баталар жинағы, ел, жер, шежіресін насихаттайтын, «Ту тіккен Тобықтының қолбасшысы», «Отыз әулет, мың ұрпақ» еңбектері – әлі сан жылдарға, талай ұрпаққа қызмет жасап, өресін өрістететін, ерлікке ұлтжандылыққа, тектілікке жетелейтін тамаша туындылар. Ал, бүгінде қолымызға тиіп отырған «Көп ауырып, көп жасаудың құпиясы» деген еңбегі – Аллаһ берген өзінің адалдық, адамдық, азаматтық ұстанымымымен мағыналы тірлік жасап келе жатқан бабамыздың өз өмір тәжірибесінен түйгенімен медицина ғылымын зерделей оқып, жазған тұжырымдары мен тұщымды ойлары баяндалған біз үшін құнды еңбек.
Кітап – басымыз ауырып, балтырымыз сыздағанда жүгінер, тамаша ақыл-кеңестерімен, ұсынған ем-дом түрлерімен бағалы еңбек 3 бөлімнен тұрады. Автор: «Менің бұл жазғандарым ғылым мен жаңалық та емес, көркем шығарма да емес, өмірден іріктеліп, тәжірибеден алынған қарапайым әңгіме» деп ағынан жарылған алғы сөзінде әеңбегінің мақсатын айқындап көрсетіпті. Жас кезіндегі тұрмыс тауқыметімен денсаулығының күтімсіздігінен өкпе және тыныс алу жолдарының ауруы, ас қорыту жүйесінің бұзылуына, атеросклероз ауруына, баршамыз кейде елей бермейтін шаншу, жүрек қан тамырлары сияқты т.б. аурулардың пайда болу себептерін, әр аурудың түрлі кезеңдеріндегі белгілерін (симптомдарын) ашып жаза келіп, одан емделудің жолдарын таратып әңгімелейді. Атаның әңгімесінен өзімнің түйгенім: бар аурудан сақтанудың алғашқы жолы - жақсы әдеттердің жан сақтайтын құпиясы бар екендігінде. Ол әдеттердің алғашқысы дұрыс тамақтануды қатал ұстау деп ескертеді.
«Артық ішкен тамақ - у», деп артық салмақтың дұшпандығынан сақтандырады. Ағзаға қажет дәрумендер қандай тағам түрлері арқылы толықтырылатынын, оның мөлшеріне дейін көрсетіп жазған. Олар мынадай тақырыптарда баяндалады. «Жасартып, өмірді ұзартатын ғажайып көкөніс», «Таза су адам өмірін ұзартады», «Ұзақ жасаудың құпиясы –жылқы еті мен қымызында», «Шәйдың да берері мол», «Еңбек - ұзақ өмір сүрудің кепілі», «Ашығу - құдіретті күш», «Пайдалы кеңес» айдарымен берілген әңгімелері өте құнды
Келесі жан сақтайтын таптырмас әдет «суықтан сақтан», денеңді спортпен шынықтыр,- дей келе, ұрпақтарына өнеге болар өз әдеттерін былайша баяндайды: «Менің осы жасқа жеткенім қиыншылықты көп көріп, әбден шыныққандығым, салауатты өмір салтын сақтағандығым, жаман әдеттерге салынбағандығым, тынымсыздығым, еңбекшілдігім, мүмкіндігімше еңбекті көп жасайтындығым, адалдығым, ешкімге қиянатымның жоқтығы, темекі тартпаймын, насыбай атпаймын. Қомағай емеспін, тамақты шақтап ішемін.
Ақылды, білімді, адал еңбекпен байлыққа жеткен адамдарды сыйлаймын. Байлық пен мансапты қызғанбаймын және күндемеймін. Өзім жеткен дәлет пен дәрежеге ризамын. Дүниеқор емеспін. Біреудің байлығы мен мансабына қызғанышпен қарау, көре алмау, ашу-ыза тудырады. Күйзеліске апарады. Ызақор адам ұзақ жасай алмайды. Қазір ойлап отырсам, өмірде кездескен қиыншылық пен тауқыметке ғажап шыдамдылығым осы жасқа жеткізген екен».
Келесі жақсы әдет «Дұрыс ой- ұзақ жасаудың кепілі», «Нерв жүйесі –денсаулықтың қамалы». Халық арасында «барлық ауру нервтен» деген ұғым бар. Сондықтан нервті бұзбай, көңіл-күйді дұрыс ұстау керек» деп ескертеді. Адам болмысында жақсы әдеттерді қалыптастыратын жағымды, жағымсыз қасиеттерді санап берген, оның соңын ала, «Өмірден сұрыпталып алынған тұжырымдарын» әр адам қойын дәптеріне түртіп алуға болатындай көркем, образды тілмен, қанатты ғақлия сөздерін ұсыныпты. «Дені сау адамның кедей болуға қақысы жоқ», «Ең алдымен өзіңді таны, өзіңнін осал жағыңды біл және оны мойында», «Өзіңнін жақсы жақтарынды елге айтудан ұялма, біреулер одан үлгі алады». Аурудан ағзаңды сақтайтын жақсы әдеттерден кейін ауырғанға жанға дерттен арылудың әлдешене жолдарын ұсынады. Дертпен күресудің алғашқы жолын «ауырсаң, жедел емдел» дей келіп, әр ауру түріне әсер ететін дәрі–дәрмек түрлерін тап басып, белгілі уақыт ішкеннен кейінгі әсер етуін медициналық білімі бар дәрігердей баяндап жаза білгеніне таңғалдым. Автор медициналық емінен кейін де рухың күшті болса, ауруды жеңесің деген ой қорытады.
Қазақта «қарты бар үй - қазына» деген сөз бар. Замандастарым Малғаж бен Гүлнардың мол қазынасы - әкесі. Өмірден көргені, түйгені көп, оқығаны мен көңіліне тоқығаны мол әкейдің болмысына осы кітапты оқыған кез келген жас қызығары анық. Бұл ойыма тарихи мәліметі мен қызықты дерекке толы мына бөлімдері дәлел. «Туған өледі, ол-жаратылыс заңы».
- Тас ғасырларында адамдар орта есеппен 18 жыл өмір сүрген
- Рим империясы заманында адамдардың орта есеппен өмір сүру жасы 30ға әрең жеткен.
- Орта ғасырларда 40 жас қарттар санасына жатқызылған.
- XX ғасырдың аяқ шенінде ғана орта жас 75 жылға жеткен.
Тақауда бір газет 21 ғасырда туғандар 100 жылдан көбірек өмір сүреді деп жазады. Неміс және Дат ғалымдары дамыған экономикасы бар елдерде 20 ғасырда өмір сүрген ұзақтығы 30 жылға өскенін анықтаған. Осы үрдіс қазірде де сақталып отыр. 2004-2005 жылдардағы зерттеулердің нәтижелері бойынша дамыған елдерде адамдардың ұлғайған жастан өлетінін байқауға болады. Мысалы, адам ең ұзақ өмір сүретін елдерде Жапонияда 80 жасқа жеткен әйелдердің жартысына көбі 90 жасқа толу тойын тойлайды. Қазір жер жүінде 7 миллиардтан артық халық бар көрінеді.
ІІ бөлім «Қиыншылықта шыңдалған балалық шағым» деп аталған атауына лайық атаның автобиографиялық әңгімесі өрбиді. «Алдымен анамды аузыма алайын» деп басталып, жарық дүние сыйлаған анасы Мұғиланы есіне алып, 14 жасында анасынан айырылғандағы қаралы көңілін ақтарған өлеңімен балалық сағынышын жеткізіпті.
Өң үзіп, омыртқаңды таптың ана,
Мәпелеп балапандай бақтың, ана
Емізіп ақ сүтіңді, тыным таппай,
Төрт бөліп, түн ұйқыңды жаттың, ана
Маңғазы бұл жалғанның едің, ана
Біз үшін уайым-қайғы жедің, ана
Жалғызым Жағыпардың өсіп өніп,
Жеткенін көремін бе? дедің, ана.
«Әкем туралы» әңгімесінде Жүнісжан әкеден тараған ұрпақтар, олардың тірлігі арқау болған.
Кітаптың соңғы 3-бөлімі «Ғибадатты ақыл», «Кабуснамадан» деп аталған. Бұл бөлімде 1083 жылы жарық көрген аса бағалы педогогикалық туындының адамзатқа тәрбиелік мәні бар, ұзақ жасауға қатысы бар, пайдалы кеңес моральдық тәрбие, шариғат жолына насихат беретін тараулары енгізілген. «Алла тағаланы тану туралы», «Пайғамбардың қасиеті туралы», «Алла тағаланың бергеніне шүкіршілік ету туралы», «Тағат, ғибадат туралы», «Ата-ананы құрметтеу туралы», «Қарттық және жігіттік туралы», «Нәпсіні тыюдың шарапаты мен тағам жеудің тәртібі туралы» айтылады.
Ортаңғы 2 бөлімінде «Ел қорғаған атам, қабыл болсын батаң!» деген айдармен Абай атындағы мектеп-лицейінің түлегі Сүйеуғалиева Аймара Валериқызының осыдан он жыл бұрын атаммен, Клавдия апаммен сұхбаттасып, қиыншылықпен өткен жастық шағы, сұрапыл соғыс жылдарындағы және бейбіт өмірдегі еңбегі мен өмірбаяндық деректері жасұрпақ көзқарасымен баяндалған әсерлі мақаласы берілген.
Қорыта келе айтарым, аталмыш кітаптың тілі өте шұрайлы, мақал-мәтел, тұрақты сөз тіркес оралымдары өте мол. Стилі, жанрлық сипаты ерекше, әсіресе, мақала түріндегі тұщымды әңгімемен де өрбіткен. Ең бастысы артқы ұрпаққа, артындағы өскелең буынға берері, үйретері көп даналық сырға толы ғажайып туынды.
Мейрамгүл ҚАСЫМЖАНОВА,
жаңа кітаптың корректоры.
Қарауыл ауылы.