Тоғжан қайда жерленген...
Республикалық «Абай» журналының 2008 жылғы №3 санында жарияланған Үржарлық тарихшы, мұғалім Рамазан Нүсіповтың «Сүйіндік қызы Тоғжан туралы ұрпақтарының мәліметтері» атты мақаласын оқып қайран қалғанбыз.
Онда жас Абайдың алғашқы махаббатын оятқан Тоғжан сұлудың Көкпектілік Бодықбай атты азаматпен тұрмыс құрғандығы, кейіннен бастарына түскен бір қиын қыстау күндерде Қытай еліне еріксіз көшіп кеткендігі, сол жақта 91 жас жасап, Қытайдың Шыңжан автономиялық ауданының Шағантоғай аймағындағы «Сарыбөктер» деген жерге жерленгені жазылғанды.
Міне қызық, 2014 жылы «Абай елі» және «Дидар» газеттерінен Абай ауданы, Тоқтамыс ауылының кәсіпкер азаматы Дәулет Мұқтаров, Аққозы қыстағы маңындағы қорымда жатқан Тоғжанның қабірін қоршап, басына құлыптас орнатқаны жөніндегі хабарды және оқыдық.
Осыған наразы болған Рамазан Нүсіпов пен өзін Тоғжанның шөбересімін деп жүрген Кемелхан Нүсіпбеков аудан әкімдігіне хат жазып, «Мен Тоғжанның шөбересі» едім. Атым – Кемелхан Садуақасқызы Нүсіпбекова, жасым-80 де. Ана зиратқа жаңылыс жазылған белгінің күшін жойып, «Дидар» газеті бетінде жарияланған Бауыржан Мағзұмұлының «Тоғжанның бейітіне ескерткіш қойылды» деген мақаласын теріске шығарып, бізге жауабын беріңіздер. Сондай-ақ Аққозы-Мұқаң қойған Тоғжаның күйеуінің бүркеншік аты, - Абай Тоғжанның күйеуіне риза болып, «Аққозы» деген өлең шығарды. Тоғжан Найман ішіндегі тортуыл руынан шыққан Бодықбайға ұзатылып, екеуінен 4 ұл туды. Олар Жүніс, Сүлеймен, Мұстафа, Нұрсафа. Жүністен Садуақас, одан арғы әжесі туралы дерек беруші Кемелхан апа дейді олар.
Өмір шындығымен сәйкеспейтін мұндай пікірлер аталған мақала мен хат та жетіп артылатындықтан оның бәрін тізіп айтудың қажеті болмас. Және оны бір мақаланың көлеміне сыйғызу да мүмкін емес.
Біздің айтарымыз бірінші, «Аққозы – Мұқаң қойған Тоғжанның күйеуінің бүркеншік аты емес». Екінші «Тоғжанның күйеуі Бодықбайға риза болып Абай «Аққозы» деген өлең шығарды» дегендері де қисынға келмейді. Мұндай өлеңді ертелі-кеш ешкім естімеген.
Ал Аққозыға келетін болсақ ол шынайы өмірде болған адам. М.Әуезовтың «Абай жолын да», «осы халдің үстіне енді тағы бір-екі күн өткенде бұл ауылдың жолаушы кеткен мырзасы – Аққозы қайтіп келді. Тоғжанның күйеуі осы еді» - деп жазылған. Бұл көркемдік ойдан туған образ емес, нағыз шындық. Қазіргі Саржал ауылында ертеде Доғал есімді қайырымдылығымен аты шыққан бай болған. Осы Доғалдан – Найман, Найманнан тарайтын төрт ұлдың бірі Аққозы. Одан Ақылбай, одан Мақсұт, Мадат есімді екі ұл. Анар, Ажар деген қыздар тарайды.
Абай ауданының Тоқтамыс ауылында «Аққозы» деген қыстақ әлі бар. Ол Қазір де бір шаруа қожалығының орталығы. Тоғжанның сүйегі осы қыстаудың алдындағы қорымға жерленген. Әуелде бейіті саманнан қаланып, кейіннен құлап қалған екен. 2014 жылы жергілікті кәсіпкер Дәулет Мұқтаров Тоғжанның қабірін қоршап, басына құлыптас орнатты. Құлыптас та Тоғжан 1844 жылы туып, 1928 жылы қайтыс болғаны көрсетілген. Сонда Тоғжан Рамазан Нүсіпов айтқандай 91 жасқа келіп Қытай жерінде қайтыс болған жоқ. Өзінің ұзатылған жері Аққозы қыстағында 84 жасында дүниеден өткен.
Иә, жас Абайдың Тоғжанға өлердей ғашық болғаны дәлелдеуді қажет етпейді. Алайда екеуінің қосылуы, үйленуі тіпті де мүмкін емес-ті. Екеуі де дүмді жерлерге, атақты адамдардың балаларымен, атастырылып қойылған. Шынжырдай берік байланған салт-дәстүрді бұзып жару екі жастың қолынан қайдан келсін.
Жергілікті жұрт «Аққозы» қыстағының алдындағы қорымды ежелден «Тоғжанның басы» деп атайды.
Ел тарихы мен шежіресін тірнектеп жинап, әрдайым жазып алып жүретін көкірегі алтын сандық қартымыз Бекен Исабаев, «Қызылту» совхозына (қазіргі Тоқтамыс ауылы) партия комитетінің хатшысы болып барғанымда сол кезде 80- ге келген Тұрғанбай деген ақсақал Тоғжанның Ақшоқы басындағы зиратына апарып көрсетіп еді деп еске алады.
Ертеректе «Социалистік мал шаруашылығы» (қазіргі «Абай елі») газетінің редакторы болған Ақбергенов Сәду деген ақсақал: «Шешем 1962 жылы қатты науқастанып жатып, мені Аққозыға апарып Тоғжан жеңгемнің қасына жерлеңдер» деп өсиет етіп еді. Аманатын орындадық» дегенін өз құлағымен естідім дейді Елубай деген қария.
Аққозының жылқышысы болған Оспан Жолдаяқов пен бәйбішесі Толғанай да кезінде Аққозы мен Тоғжан жайында көп естеліктер айтқан. Аққозы да арғы ата-бабалары сияқты елге қайырымды, мейірімді адам болыпты. Жылқышыларына 10 бие аман құлындаса біреуі сендердікі – дейді екен. Тоғжан да қолы ашық, қайырымы мол жан болыпты. Қаладан алғызған азық-түлік пен киім-кешекті малшы, жалшыларына әділ түрде бөліп береді екен. Бұл дәстүр бала-шағаларына да жұғысты болған. Осындай адами қасиеттері үшін 1928 жылғы ұлы кәлепеске де халық Аққозы әулетін қорғап, арашасы болған. Бірақ байларды кеңес үкіметінің жауы санаған қатал жүйе қойсынба, Аққозының баласы, қара шаңырақтың иесі Ақылбайдың малын тәркілеп, отбасын түгелдей Семейге, одан соң Оңтүстікке жер аударған. О жақ та да түрткілей берген соң қырғыз еліне Бішкекке барып жан сауғалайды.
Қазір де Аққозының бүкіл әулеті Қырзызстанда, Мадат Ақылбайұлы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика фаультетін бітірген соң «Қырғыстан комсомолы» газетінде кейіннен Қазақстаннның Республикалық газеттерінде, Алматы облыстық партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып қызмет жасаған. Ол алты-жеті жылда бір рет қасиетті атамекені «Аққозыға» келіп арғы ата-бабаларының рухына құран бағыштап тәу етіп қайтып жүрді. Қазір де өмірде жоқ, қайтыс болған.
«Бай, феодалдың тұқымысыңдар» деп ұдайы қудалай берген соң әке-шешелеріміз өздерінің ата-бабаларының аты –жөндерін бізге де айтпай жасырын ұстайтын - дейді Мадат Аққозин. Бірақ, ол өзінің артына қалдырған «Вернуть из забвения» деген кітабында едәуір деректер береді. Осы кітаптан талай дерек алуға болады.
Өзін Тоғжанның шөбересімін дейтін Кемелхан Нүсіпбекованың хатына біздің берер тоқетер жауабымыз осы. Бәлкім Кемелхан кейуана басқа бір Тоғжанмен шатастырып отырған жоқ па? Қазақта Сүйіндік есімді ерлер, Тоғжан есімді қыздар аз ба?
Сондай-ақ Аққозының жерлесі Мүбарак Мұхтаровтың 2015 жылы «Абай» журналының №2 санында жарияланған «Сүйіндік қызы Тоғжан туралы не білеміз» атты мақаласын оқуды ұсынамыз. Сонда шындықтың, әділеттің қай жақта екендігіне толықтай көз жеткізуге болады. Рамазан Нүсіповтың аталған мақаласын әбден зерттеп алмай «Абай журналы» бекер жариялаған.
Манатай ТОЛҒАНБАЕВ,
Байбота ОРЫНБАЕВ,
Марат ТҮҢЛІКБАЕВ,
Абай аудандық ардагерлер кеңесінің мүшелері,
Ауданның «құрметті азаматтары»