Абайды оқыған сайын ойға қалам
Елді билеуден адамның өзін-өзі билеуі қиын.
(Абай).
Ұды Абай туралы жазу аса қиын да, аса жауапты. Өйткені, ұлы ақынның шығармаларын жалықпай оқып, терең түсінген сайын даналық ойлардың ғажайып құдіретін сезініп, табына сүйесің, ұлы данышпан туған жерде туғаныңа мақтанасың әрі зор жауапкершілік екенін де сезіне түсесің.
Жалпы, данышпан ақынның шығармалары жөнінде пікір айтудан аулақпын. Ұлы ақынның өз шығармаларындағы терең ойды жүрегіңнің сүзгішінен өткізбей тұрып бірнәрсе деу ағаттық іс деп білемін. Қазақ халқының ұлы перзенттерінің бірі Ахмет Байтұрсынов 1913 жылы «Қазақтың бас ақыны – Абай (шын аты Ибраһим) Құнанбаев. Одан асқан бұрын-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ...» деп айтуы ұлы ақын жайлы аса бір дәл берілген баға болды.
Сондақтан да ұлы ақын Абайды оқыған сайын өмірдің мән-мағынасын терең түсініп таңқаласың, таңданасың, дара қасиетіне сиынасың. Негізі, ақын өлеңдері кітап болып басылып шықпай тұрған кездің өзінде Абайды білетін аймақтың ұл-қыздары өлеңдерін бір-бірінен көшіріп алып жаттап, жиын-тойда орындағаны белгілі. Барлық жастар бас қосатын алтыбақандарда жастар үнемі Абайдың ән-жырларын үлкен сүйіспеншілкпен шырқағандықтан, қазақ даласының түнгі аспанында ұлы ақынның ән-жырлары ерте қалықтады.
Данышпан ақынға халық сүйіспеншілігінің бір көрінісі, ұзатылып бара жатқан қыздың ата-анасы мен елі бірге жасауының ең құрметтісі де, қымбаттысы да – Абай ақынның өлең кітапшалары болған. Ұлы ақынға деген халық сүйіспеншілігін бір заманда тежемек ниетте кезінде КСРО атты қызыл империя қазақтың Абайын феодализмнің тірегі деп санап, жағымсыз тұлға қылып көрсетуге күш салған кездерде болғаны шындық. Бар өмірін ұлы ақынның шығармаларын бар елге танытуға, даналығын терең түсініп құрметтеуге бағытталған іргелі жұмыстарға арнаған, жасалып жатқан істердің бәрінің рухани демеушісі ұлы жазушы Мұхтар Әуезовті де тұқыртпақшы болды.
Қалай десе де, Алла Тағала ерекше жаратқан жарқын тұлға елімен қайта табысты. Туғанына 100 жыл толуына орай мемлекеттік деңгейде дүбірлі той болып өтті. Бүкіл Қазақстан халқы болып тойлаған үш күнге созылған Абайдың 100 жылдық тойының бірден-бір куәсімін. Ұлы ақынның 125 жылдық тойы бүкіл мұсылман елдерінің тойына айналды десек артық болмас. Данышпан тұлғаның есімі әлемдік деңгей дәрежесіне көтеріліп, қазақ деген халықтың абыройы да асқақтай түсті. Ұлы ақынның туған жері Абай ауданы мұсылман елдерінің басым көпшілігі ерекше құрметпен қарайтын аймаққа айналды.
Ал, данышпандылығын бүкіл әлемге паш ету мақсатымен құрметтеп отырған ақынның 150 жылдық мерекесі достық сүйіндіріп, дұшпанды күйіндірерліктей дәрежеде өткені аян...
Данышпан Абай атам туған өлкені бұл күні бүкіл дүниежүзінің халқы танып-біліп, құрметтеп отыр. Абай атамның туғанына 125 жыл толуына арналған Қазақстанда өткен үлкен тойдың жалғасы ұлы ақынның туған жері Жидебайда одан әрі тойланғаны белгілі. Сол кезде той өтетінжерге ауданның 11 совхозының әрқайсынан үш-үштен толық жасауымен қазақ үйлер тігілген болатын. Сонда Абай атындағы совхоз үйлері ең жоғарғы жерге тігілді. Үш үйдің екінші үйіне келген қонақтарды қарсы алып кетуге басшылық жасау жастығыма қарамай маған тапсырылған еді.
Ол күндер менің өмірімдегі әрбір сәтті де шуақты күндер болатын. Бұл міндетті абыроймен атқардым деп ойлаймын. Себебі, менің үйіме келген қонақтардың ішінде Қазақстан Жазушылар Одағының басшысы, бұл күндері ұлы жазушы деп танылып жүрген, Дж.Неру атындағы халқаралық сыйлықтың, Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, «Ұстаздың оралуы», «Махамбеттің жебесі», «Жазушы» романдарының авторы Әнуар Әлімжанов, әлем әлем таныған жазушы Олжас Сүлейменов, сирек суретші Ә.Қастеев т.б. ондаған атақты адамдар болды.Соларды күтіп қонақ еткенім, олар да мені сыйлап, құшағына алып бауырына басқаны. Алла Тағаланың адалдығым үшін берген сыйы деп ойлаймын.
Ұлы ақын Абайдың 150 жылдық тойына байланысты бір-екі жайды айтпай қалуға болмас деп отырмын. Мен осы жасымда көптеген тойлардағы ат бәйгелерін көрдім, бірақ бұрынғы көргендерім бәйге емес сияқты көрінді. Ал, Абай тойындағы бәйгелер ғажап болды. Ғажаптығы сол, аламан бәйгенің қашықтығы 40 шақырымға ұласты. Ғажап! Нағыз бәйге осындай болса керек...
Екінші есте ерекше сақталар жайдың бірі-бұл тойға неше мыңдаған адамның келуі. Қарауылда бұрын-соңды мұндай көлемде адам жиналмаған болар. Осыншама адам бас қосқан бұл күндері түн ортасы ауғанша ойын-сауық жалғасты. Осынша апталап той-тойлап жатқанда бір адам артық сөз айтып, не артық қимыл жасаған емес. Бұл да ұлы Абайға Алла Тағаланың берген ерекше қасиеті болса керек. Бұл тұрғыда дінтанушы Мұртаза Бұлбұтай: «Ибраһим Құнанбайұлы, Шаһкәрім Құдайбердіұлы сияқты ойшылдарымыздың, бұрынғы шешендер мен жыраулардың барлығы мұсылмандықты ұстанып, ұрпақтарын пұтқа табынбауға, тасқа мінәжат етпеуге, хурафи ырымдармен уақыт өткізбеуге шақырған». («Ислам-Өркениет» газеті №1, 2008ж.).
Мұртаза Бұлұтай осы мақаласында: «...Пұтқа табынуға үгіттейтін азаматтарға Құран Кәрімді оқуды және оны терең зерттеуді ұсынамын. Қасиетті кітап олардың барлық сұрақтарына жауап береді. Ислам әмбебап дін, прогресшіл дін, хақ дін» деп, бұл саладағы өз ойын осылайша қорытындылайды. Бұл күнде данышпан дана да, ұлы ғалымдар мен жүрегінде имандылық ұялаған жас бала да Алланы мойындап, сиынып өсіп келеді.
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз ешуақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөзі айрылмас».
Осындағы Абай айтқан төрт кітаптың бірі –Құран Кәрім. Қашанда ұлы ақын Абайды оқыған сайын өмірдің мән-мағынасын терең түсініп, таңданасың, дара қасиетіне тәнті боласың. «Орыс халқының реалистік поэзиясын Пушкин бастап, Лермонтов одан әрі тереңдетіп әкетсе, қазақ әдебиетінде Абайға әрі Пушкин, әрі Лермонтов болуға тура келді» деп ұлы жазушы Ғабит Мүсірепов өте дәл айтқан.
Дүниедегі барлық адамзаттың ойы тереңдеп, санасы биіктеген сайын данышпан Абай шығармасы да, абырой-атағы да, халқының сүйіспеншілігі де көктегі жарық жұлдыздай өлшеусіз биіктей береді.
Осындай тұжырымның бір дәлеліндей, Әл-Фараби мен Абайдың рухани ұқсастығын айтуға болады. Бір-бірін 12 ғасыр бөліп тұрғанына қарастан, рухани жақындығы жағынан бір заманда туып, бір жерде өмір сүрген адамдар секілді ұқсас шығармалар жазып, бір-бірін толықтырып отыруы-таңқаларлық құбылыс. Екі данышпанға да берген Алла Тағаланың ғажайып ерекше сыйы.
Осы арада өз өмірінің жартысын Әл-Фараби мұрасын зерттеуге арнаған ғалым А.Машановтың «Әл –Фараби және Абай» атты зерттеу еңбегін шынайы құрметпен айта кеткен жөн. Өйткені, ол қазақтың екі ұлы перзенті арасындағы тарихи тағылым тамырын жалықпай іздеп, тану арқылы бізге халқымыздың мыңжылдық мәдени, рухани тарихын зерттеудің тыңнан салынған бастамасымен абайтанудағы әлі жеткілкті қалам тартылмаған соны бағытын белгілеп берді. Адамзаттың ұстазына айналған Абай болмысындағы рухани сабақтастығын іздеп, терең зерттеп- танып, соны соқпақ салды. «Абайды оқып, тағылым-тәрбие алмакған болсақ,-дейді А.Машанов атамыз, -Әл-Фарабиді сөз етер ме едік?Шындық жолды іздеуге бағыт берген Абай шығармалары деп білемін».
«...Абай әлемі бізді жеті түнде адастырмас темірқазық іспетті,-дейді еліміздің тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев. –Соған қарап тірлігіміздің дұрыс-бұрысын сараптай аламыз. Өйткені, жанды жегідей жеп жүрген көп сауалдың жауабын Абай әлдеқашан айтып кеткен».
Қысқасы, Абай армандары-тек бір ғана ұлт ұстанатын мұраттар емес, күллі адамзат ұстанатын мұраттар. Сондықтын да бұл күндері дауылпаз дана ақын Қасым Аманжоловтың Абайға арнаған өлеңінде:
Бұл күнге лайық алыпсың,
Ол күнге қалай сыйғансың?
Бір өзің- бүкіл халықсың,
Бәрін де бойға жиғансың» деп дәл айтылған.
Құмарғазы Балтабекұлы,
Абай ауданының Құрметті азаматы