Тарих қойнауы – тағылым
Қазақ хандығының 550 жылдығы мен Ұлы ақынымыз Абай Құнанбаевтың туғанына 170 жыл толуы құрметіне бүгінгі таңда Республика, облыс, қала ауқымында көптеген іс – шаралар өткізілуде. Осы қасиетті мерекелер аясында 2015 жылдың 28 маусымы мен 3 шілдесі аралығында Семейдің Шәкәрім атындағы университетінің тарих кафедрасы, Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейі мен ТОО «Байуақов ТВК-6» телекомпаниясының бірлескен жобасы негізінде тарихи- этнографиялық экспедиция ұйымдастырылды.
Осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын Қазақстанның Шығыс және Солтүстік өлкелерінде Ресей патша үкіметінің ұйымдастыруымен атақты Щербина экспедициясы жұмыс жасаған. Осы экспедицияның жобасы негізінде 1909-1910 жылдары облыстың Семей округы территориясында өткізілген экспедицияға жас оқымысты, болашақ Алаш қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейханов жетекшілік еткен болатын. Осыған орай экспедицияның мақсаты Әлихан атамыздың экспедициясы ізімен Шаған, Бұғылы болыстары (бүгінгі Саржал, Тоқтамыс, Медеу ауылдық округтері) жерінде сақталған тарихи-мәдени ескерткіштермен танысып, осы заманға келіп жеткен этнографиялық мұраларды жинақтау болды. Экспедиция құрамында Шәкәрім университетінің профессоры, тарих ғылымының кадидаты, белгілі тарихшы-археолог Амантай Исаұлы Исин, көрнекті тарихшы –этнограф, атақты «Шыңғыстау-Тобықты шежіресі» алты томдығының және басқа да тарихи-танымдық шығармалардың авторы Молдабек Жанболатұлы Жанболатов, жер мен ел жайынан мол хабары бар, осы өңірлерді көп аралаған Кәкен Шұлғаубаев және Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры Бекен Нұғыманұлы Теміров бастаған музей қызметкерлері болды. Экспедицияға бір айдай уақыт дайындық жұмыстары жүргізілді. Экспедицияның тақырыбы, мақсаты, қатысушылар құрамы, өткізілу уақыты, маршруты жоспарланып, жергілікті жер жағжайы, жолбастаушылар және көнекөз адамдармен болашақ кездесу мүмкіндіктері талқыланып белгіленді.
Экспедиция мүшелері алдын-ала жоспарланғандай 28 маусым күні Семей – Қарасу – Саржал бағытында жолға шықты. Ғасырлар сырын қойнына бүгіп жатқан, өткен ғасырдың куәгерлері қорымдар мен елді мекен орындары, ескі жұрттар экспедиция назарынан сырт қалған жоқ. Жол бойы олар еліміздің Тәуелсіздік жолындағы ұзақ күресі мен тынымсыз еңбегінің жансыз куәлерімен де танысты.
Солардың ең ірісі Жанан өңіріндегі он сегізінші ғасырдың соңына таман елі мен жерін қорғау жолында талай боздақтың өмірін құрбан еткендігінің белгісі «Батырдың көз жасы» атты орын. Бұл жерден сәл әрірек, өткен ғасырдың басында жер жыртып егін еккен елге мекен болған орындармен танысасыз. Жермен тегістеліп, шөп өсіп кеткен осы жерде табылған шебер ұстаның қолынан шыққан ершіктің қалдығы, шеге, өзгеше ілгек пен айылдың басы бұдан жүз жыл бұрын осы өңірде өткен қайнаған өмірдің, буырқанған саяси оқиғалардың тілсіз куәсіндей болып жатыр. Ендігі міндет осы жәдігерлерге тіл бітіру.
Енді, негізгі жолдан он бес шақырымдай жүріп бірер бел асқан соң тарихта аты қалған өзі батыр, өзі ақын әрі әнші Тәуке батырдың ағашы деп аталатын орынға жетесіз. Құба белдердің ортасында ғасырдан аса аптап ыстық пен қақаған аяздан ықпай,уақытқа ырық бермей өсіп тұрған ақ еменді халық «Тәуке батырдың ағашы» деп атайды. Елдің кегін жатқа жібермей, әлсіз бен панасызға қамқор, жоғын жоқтаушы Тәуке батыр сияқты, бүгіндер бір түп ағашқа айналған осы бір жаратылыс иелері тіршілік үшін күресіп, өсіп-көбейіп келе жатқанына таң қаласың.
Жолай кездескен Ащысу өзені, Қарабас батыр ауылы, Жосалы тауы мен Тасбасқан, Милы мен Бойлауық өңірлері тұнып тұрған тарихи орындар.
Бүгіндер екі жарым мың халқы бар Саржал ауылы да небір тарихи кезеңдерді басынан өткеріп, жаңа мәдениет үйі мен мектеп үйін салып, бүкіл Республикаға «Саржал қымызы» атты брендке ие қымызын сауып, тіршілігін жалғастырып отыр. Кез келген жер аты, биігі мен белі сырға тұнып тұрған елдің тарихын бір сапарда айтып тауысу мүмкін емес. Сондықтан қалған әңгімені топтап-топтап тарқатайық.
Экспедиция назарына ілігіп, танысып-зерттеу жоспарына енген нышандар: Шаған бойындағы Ике Әділовтың мекені мен ерекше сәулет өрнегі бар Әділдің мазары, кезінде мектеп ашып, біржарым жылдай Мұхтар Әуезов бала оқытқан Мұсатайдың қорасы, бұрын бұл өңірде кезікпеген ерекше сәулет құрылысы «Буданның мазары» т.т. кезекпе - кезек экспедицияның назарын өзіне баурай береді. Бұдан әрі, олар дәл осы уақытта Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті ғалымдарының «Шыңғыстау жәдігерлері» жобасы бойынша жүргізіліп жатқан археологиялық қазба жұмысын барысымен танысты. Қазба жұмыстары бойынша Тоқтамыс (Бестамақ) елді мекенінің Қырық үңгір қорымында орналасқан қола, ерте темір және түркі дәуірі ескерткіштері зерттелуде.
Келесі кезекте тастағы суреттер мен жазулар мол кездесетін Шыбынтай өңірінде, Қозыбағар қорасы маңындағы тоғызқұмалақ ойыны тақталары, Оразбай қажының қорасының орны мен зираты, онда орнатылған белгі тастың орындалу ерекшелігі таң қалдырды.
Бұдан кейінгі ерекше орын, жергілікті жұртқа кеңінен мәлім болса да ғылыми айналымға әлі енгізілмеген жаңа орын - «Қорғантас» жерлеу кешені. Ауқымы әртүрлі жетпіске тарта тас жәшіктер шоғыр-шоғыр болып, бүкіл алқапты алып жатыр. Бұл орын ғылымда өз сөзін әлі айтады деп ойлаймыз. Бір өкініштісі жоғарыда айтылған нысандардың тарихи, мәдени және этнографиялық маңызы зор екендігіне қарамастан, мемлекет қамқорлығынан тыс, ғылыми айналымға енбеген, жойылып кету процесін толықтай бастан кешуінде.
Сөз соңында экспедиция мүшелері аталмыш экспедицияны ұйымдастырып, өткізуде үлкен қолдау көрсеткен Абай ауданының әкімі Тұрсынғазы Жантұяқұлы Мүсәпірбековке, Саржал ауылдық округінің әкімі Ұлан Ақылбековқа, Тоқтамыс ауылдық округінің әкімі Ақылтай Садырбайға, Медеу ауылдық округі әкімдігінің бас маманы, осы жолдардың авторы Қуанышбек Темірбекұлына және зор көмектерін аямаған ауыл тұрғындары Төлеуғазы Төлахметовқа, Ертіс Тәтиевке, Төлеген Оразбаевқа шын жүректен алғыстарын айтып, ризашылықтарын білдіреді.
Қуанышбек Темірбекұлы
Медеу ауылдық округі әкімі
аппаратының бас маманы