Шығыстың шымыр ұлы

 Қазақ елінің мақтанышы, қасиетті Абай топырағында дүниеге келген Айбек Нұғымаров қазақ күресінен тұңғыш төрт дүркін әлем чемпионы атанды. Бұл атаққа осыған дейін бірде-бір балуан қол жеткізген жоқ.

Егемендіктің 25 жылында қазақ күресі қарыштап дамып, жетістіктер еселеніп келеді. Аспан асты елінде қазақ күресінден өткен VI әлем чемпионатында жерлесіміз Айбек Нұғымаров чемпион атанса, Мұхит Тұрсынов қола медальға ие болды. Алғаш рет түйе палуандармен боз кілемге шыққан Мұхит Тұрсынов та ел намысын қолдан бермеді. Әкесі Шыңғыс Тұрсынов қазақ күресінен «ШҚО аға жаттықтырушы» атанды. Жалпы түйе палуанға 21 мемлекеттен 21 палуан қатысқан Қытайдың Іле қазақ автономиялы облысын дүбірге бөлеп, ондағы қандастар мен алыс-жақыннан ат шалдырған қонақтарға үш күн бойы тартысты белдесулер мен таңдай қақтырар тамаша сәттер сыйлаған VI Lүниежүзілік біріншілік те аяқталды. Бес салмақ дәрежесі бойынша өткен белдесулердің нәтижесінде жеңімпаздар анықталды. Атап айтар болсақ, 60 және 70 келі салмақта ағайынды Ғұсман мен Ғұмар Қырғызбаевтар чемпион атанса, 80 келіде отандасымыз Дәулет Фахридинов жеңіс тұғырының биігіне көтерілді. Ал 90 келіге дейін салмақта Айбол Айтбектің жұлдызы жарқырады. 

Жанкүйерлердің делебесін қоздырып, арқаландsрып жіберген ауыр салмақтағы балуандардың белдесулері болды. Бұл бәсекеде атой салған бозкілем шеберлері «кім мықтыны?» анықтау үшін жан алысып, жан берісті. Апайтөстер «айқасында» жерлесіміз Айбек Нұғымаров пен грузин жігіті Левани Матиашвили финалға шықты. Екеуі де осал емес. Екеуі де талай додаға түсіп, топ жарып жүрген саңлақтар. Мәселен, грузиялық спортшы бірнеше мәрте дзюдодан Еуропа чемпионатында топ жарған. Ал Айбектің қазақ күресінде қарсылас шақ келтірмейтінін айтпасақ та белгілі. Дегенмен, қос мықты арасындағы ақтық бәсеке 3-2 есебімен басым түскен шығысқазақстандық балуанның пайдасына шешілді. Сөйтіп, ұлылар елінің ұланы Айбек Нұғымаров қазақ күресінің тарихында тұңғыш рет төрт дүркін әлем чемпионы атанды. «Ең мықты-мықты деген палуандар, белдесуде жоғары дәрежеге жетіп жүрген палуандар қатысты. Енді алтын бұйырып, өз салмағымда ұтып алдым. Жақсы дайындықта бардым, «ұтам» деген арманым болатын»,-деген еді Айбек жерлесіміз.
Осылайша 2013-жылғы және 2014-жылғы «Қазақстан барысы» турнирінің жеңімпаздары ел мерейін үстем етті.

Анар СӘРСЕНБИНА,

«Абай елі»

                 Өнер сапары                                                                                                                                      

Абай елінің халықтық өнердегі мақтанышы болған «Қаламқас» ансамблі қырық жылдан аса уақыт бойы мәдени қызмет көрсетіп келеді. Өнерге кенен ел ішінен іріктеліп шыққан өнерпаздар жыл өткен сайын репертуарларын жаңғырып, сахна төрін түрлендіруде. Сондай-ақ, бұл шығармашылық ұжымда ерекше дауыс иелері, тума таланттар жетерлік. «Қаламқас» бүгінде өнер көкжиегінде өрістеп, құлашын кеңінен жайып, жаңа толқынмен толыға түсуде. Төл мәдениетіміздің бастауындай болып жүрген ансамбль әсіресе, ұлт аспаптарын, дәстүрлі ән өнерін насихаттап келеді. Содан болса керек, бұл өнер ұжымына көпшіліктің ықыласы да ерекше.

Қазіргі таңда ұжымның өнерін жоғары бағалап, әндерін жылы қабылдайтын көрермендер қатары көп. «Қаламқастың» әр талантын насихаттасақ та артық етпейді. Аталмыш абайлық ансамблмен бірге мен де журналист ретінде өнер сапарларына бірге шығып, өзге аудан, қала тұрғындарының ілтипатына бөленген сәттеріне сан мәрте куә болдым. Өнер деген киелі ұғымды қастерлеп, ұлылар елінің мәйекті мәдениетін өрге сүйреп жүрген «Қаламқастың» көрермені қашанда мол.  

Ел Тәуелсіздігінің 25 жылдық мерейлі мерекесі қарсаңында Абай елінің мақтанышына айналған «Қаламқас» халық ән-би ансамблі 20-21 қыркүйек күндері Күршім  ауданына концерттік бағдарламамен барып қайтты. Бұл жолы да ансамбль репертуары аса мол болатын. Шығыстың талғампаз жұртшылығын тәнті ету үшін жоғары деңгейде даярлық жұмыстары жасалған еді.

Күршім ауданының мәдениет және ішкі саясат бөлімінің басшысы Б.Өлмесеков бастаған аудан зиялылары абайлық өнерпаздарды ілтипатпен қарсы алды. Әуелгі кезекте Күршім ауданының тарихымен таныстырды, сондай-ақ  Барақ батыр ескерткішіне тағзым жасады.

Ал ән мен жыр кеші аудан орталығындағы Мәдениет үйінде ұйымдастырылды. Күршімдіктер өнерді жоғары бағалайды екен. Үлкен залда ине шаншар орын болмады.

                                      Шығысым  сол қазақтың бас даласы

                                     Алты Алаштың рухани астанасы.

                                     Абай, Мұхтар, Шәкәрім тұрған кезде

                                     Біздерге  ешкімнің де жоқ таласы.

                                       Әуелетіп ән – жырмен ел аспанын

                                       Қашанда қыздырамыз қазақ қанын.

                                       Қай кезде де «Қаламқас» самғап ұшып,

                                       Атырады өнердің азат таңын.    

                                         Өлеңнің де, өнердің бесігі біз,

                                         Ән, жырсыз ашылмайды есігіміз.

                                         Әлемнің әр жерінде қалықтап жүр,

                                        «Қаламқас» деген әсем есіміміз!, - деген асқақ дауыспен кеш шымылдығын түрген «қаламқастықтар» өрісті өнерлерімен күршімдік көрермендерді бірден баурап әкетті. Есті әуеннің ырғағына елтіген көпшілік кейбір сәттерде абайлық әншілердің әндерін қосыла шырқады.

«Естір құлақ болса ән табылар», - демекші, құнарлы топырақта өнген дәстүрлі өнерді тамашалау үшін келген халық қошемет көрсетуге жомарт екен. «Қаламқасқа» деген шексіз құрметінің, сүйіспеншілігінің белгісі болар, сахнадағы әр нөмірді ду қол шапалақпен шығарып салып отырды.   

Бұл күні Күршім аспанын ән кернеді. Бишілер тобының «Алтын  адам» биі қайталанбас әсер қалдырса,  Абайдың  «Сегіз  аяқ» әнін нақышына келтіре орындаған дәстүрлі әнші Қайрат Қабышевтің, халық әні «Гауһар тасты» жүрекке жеткізе білген  әншілер  триосының, Н.Тілендиев «Аққу» биін билеген бишілер  тобының, Л.Хамиди «Қазақ вальсін» кең дауыста шебер орындаған  Ақбота  Кәрменованың, халық әні «Екі жирен» әнін әуелеткен Дәулет  Сағатовтың,  қазақы дәстүрді

қалыптастыратын «Ассаламағалейк

ум» әнін шырқау көгіне жеткізген Еркін Жолжігітовтің, Нұртуған жыраудың  «Өсиет» термесін тұла бойды шымырлата жеткізген Жанат Хайсинаның өнеріне дүйім жұрт дуылдата қол соқты.

Сондай-ақ, А.Қоразбаев «Сарыарқа» әнін селдеткен Космонавт Төлеуханға, Қ.Айтбаевтың  «Астана вальсі» әнімен еліткен әншілер  ансамбіліне,  көне  ұлт-аспаптар күмбірімен құлақ құрышын қандырған  ансамбьлге көрермен ілтипаты ерекше болды. Жас талант Таңнұр Жақсыбековтың орындауындағы «Қазағым-ай» әні, жерлес  әншіміз Г.Саринаның «Жақсы адамдар», Е.Әбдіхалықованың «Өмір деген» әндерін тамсандыра орындаған ҚР еңбегі сіңген мәдениет қызметкері Тамара  Көзбаеваның, әншілер квинтетінің «Скажите девушки», Испан әні «Passeraсы» да жұрт жүрегін жаулап алғаны сөзсіз.

Ұлттық нақышқа өрілген ән-шашу да  сол үдеден табылды. Қобызшылар ансамблі орындаған Н.Тілендиевтің «Абай табиғаты» күйі зор  әсерге бөледі.

«Қаламқас» ансамблінің бетке ұстар, ең таудаулы әншісінің бірі, ұлы Абайдың ұрпағы, бұлбұл көмей әнші  Бақыт Шағатаева күршімдіктерге Л.Хамидидің   «Бұл-бұл» әні мен халық әні  «Қос  жеңге» әнін тарту етсе, Нұрбек Өмірбеков халық әні «Дүние-айды» орындап талғампаз тыңдарманды тамсантып тастады.

Концерт соңы бишілер тобының «Балбырауын» биімен және әншілердің «Мәңгілік ел» әнімен асқақтата тәмәмдалды.  Рухани тұрғыда сергіген, сан түрлі сезімнің қайнарынан қанып ішкен күршімдіктер ақжарма алғыстарын жаудырып жатты. Ансамбль мүшелерінің орындауындағы ән, би және күйлер көрерменнің көңілінен шығып, ыстық ықыласпен гүл шоқтарын сыйлады.

Осы ретте 40 жылдан астам тарихы бар әйгілі «Қаламқас» халық ән-би ансамбліне қолдау көрсеткен аудан әкімі Тұрсынғазы Жантұяқұлына көрермен жолдаған зор алғысты  жеткізе кету ләзім. Сонымен қатар, осынау өнер ұжымын Күршім ауданына бастап апарған аудан әкімінің орынбасары Бауыржан Болатұлы мен мәдениет үйінің директоры Сайлау Нұрпейісовке де өнер ұжымы дән риза.     

            Концерттің қорытынды сәтінде Күршім ауданы әкімінің орынбасары М.Халелов абайлық өнерпаздардың өнерлеріне ризашылығын білдіріп, өнерлеріне шығармашылық табыс тілеп, ізгі лебіз білдірді. Мұнымен қатар, Күршім ауданының әкімі С.Чукаевтың  атынан «Қаламқас» халық ән-би ансамбліне Алғыс хат тапсырып, сый-сыяпат жасады. Осылайша, Күршім төрін ән-жырға бөлеп қайтқан өнер ұжымы таулы Алтай баурайынан үлкен тебіреніспен оралды. Алда да осындай өнер сапарлары жалғасын таба бермек деген ойдамыз. Бұл сөз жоқ «Қаламқас» ән-би ансамблінің ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арнаған елеулі тартуы.

Анар ҚАБДУӘЛИҚЫЗЫ,

«Абай елі».

Облыстық чемпионат

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқының денсаулығын сақтауға үнемі зор маңыз беріп келеді. Ол үшін спортпен де шұғылдану қажет. Мемлекет басшысы “Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ  «Жолдауында» «Спортпен шұғылдану, дұрыс тамақтана білу, жүйелі профилактикалық тексерілу – аурудың алдын алудың негізі»  деп те  атап көрсетті.

Мұның астарында шымыр да бәсекеге қабілетті ұлтты шыңдау мақсаты барын анық пайымдаймыз.  Абай еліндегі мәдениет, тілдерді дамыту, дене шынықтыру және спорт бөлімі мен ауданның балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі  осы мақсатты жүзеге асыруға зор  үлестерін қосып келеді. Бұл үшін ауданымызда жаңадан салынған спорт кешені де жас спортшыларымыздың  дене шынықтырумен және спортпен шұғылдануға барынша қолдау көрсетіп, мүмкіндік жасауда. Сондай-ақ спорттың барлық түрінен шұғылдану қолжетімді болды әрі күнделікті әдетке айналды десек артық айтпағандығымыз. Осының нәтижесінде аудан намысын қорғап, туын биіктетіп жүрген спортшыларымыздың жеңіс жолында тұғыры биік екендігінде дау тудырмасы анық. .  Біздің спортшыларымыз республикалық және халықаралық жарыстарда айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізіп жүр. Жоғары жетістіктерге бағытталған спорт жайында көп айтып, жазуға болады. Соның бірі – корей халқының ұлттық спорт түрі –таэквондо.  

 Таэквондо (ITF) жайына келер болсақ, ол Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілгелі аса көп уақыт өте қоймаса да, мамандардың айтуынша, қазақстандықтар бұл түр бойынша мерейге бөлене алады. Таэквондоның ITF түрінен біздің жерлестеріміз Азия мен әлем чемпионаттарында топ жарған. Демек, осы ретте де біздің де  биік мәртебеге қол жеткізе аламыз деуге негіз жоқ емес. Әсіресе, ауданымыздағы «Тарлан» таэквондо клубы спортшыларының мәртебесі биік.  Жақында ауданымызда білгір бапкер сан жүздеген шәкіртті осы спорт түрінен баулып жүрген Еркін Балтабековтің ұйымдастыруымен  таэквондодан өткен облыстық чемпионат өтті. Абай елін дүбірге бөлеген тартысты  жарыс екі күнге созылды. Биыл ел Тәуелсіздігіне 25 жыл толса, таэквон-до ИТФ-тың ашылғанына  да 25 жыл толып отырғанын ескерсек, аталмыш чемпионаттың маңыздылығы жоғары екендігіне көз жеткіземіз. Облысымыздың Курчатов, Семей қалалары мен Көкпекті, Бесқарағай аудандарынан келген  150-ге тарта таэквондошылар бақ сынаған шаршы алаңда  үздік ойын өрнектерін көрсетті. Еліміздің Әнұранын  асқақтатқан  облыстық  жарыстың ашылу салтанатына ШҚО таэквондо президенті Советхан Махаббат,  ауданның мәдениет, тілдерді дамыту, денешынықтыру және спорт бөлімінің басшысы Еркебұлан Сағындықов, ауданның балалар және жасөспірімдер спорт мектебінің директоры Қуат Қалиев және бір топ спорт ардагерлері, ел ағалары, ел аналары қатысып көзайым болды,ақжарма лебіздерін жеткізіп,  ізгі тілектерін арнады. Аудан спортының қарыштап дамуына үлес қосқан Есенғарин Нұрсамат, Майдан Мұқанов, Дауылбай Исайынов, Боранбай Хаметов сынды спорт ардагерлеріне құрмет көрсетілді.   

Осылайша, «Арлан» таэквондо клубының жетекшісі Еркін Құмарғазыұлының жарыс ережелерін  түсіндірген сәттен соң  боз кілемде белдесулер басталып та кеткен-ді.  Екі күнге созылған тартысты бәсеке нәтижесінде жас ерекшеліге сай  әр салмақ дәрежесі  бойынша жеңімпаздар марапатталды. Жүлдегерлердің барлығын тізіп шығу мүмкіндігі болмағандықтан,  сайыс нәтижесінде  алтыннан алқа тағып, күміспен баптанған  жеңімпаздарды атап өткенді жөн көрдік. 12-13 жас,  32 салмақ дәрежесі бойынша қыздар арасында І- орынмен  көкпектілік Қанатбекова Қымбат қанжығасын майласа, осы жас аралығы бойынша 36 келі салмақта І- орынды «Жас жұлдыздылық» Есімжанова Наргиз иеленді. 40 келі салмақ дәрежесі бойынша І-орынды  абайлық  Жеңісқызы Шырын иеленсе, 44 келі салмақ бойынша Шаниева Гүлшат, ал ІІ- орынды абайлық Сайлаубекова Динара иеленді.  48 келі бойынша семейлік Өндірханова Томирис қоржынын І- орынмен толтырса, ІІ- орынмен мараптталған абайлық Зейнелова Индираның да мерейі үстем болды.   48 келіден жоғары салмақ дәрежесі бойынша жерлес қызымыз Сартова Ажар І- орынға ие болып, ауданның абыройын асқақтатты. Осы салмақта Берікқызы Айымгүл, Әнуарбекова Айымгүл сынды  үш қызымыз да ІІ-ІІІ орын тұғырынан көріне білді. 14-15 жас аралығы бойынша ұлдар арасында өткен бәсекеде І-орынды көкпектілік Ерланов Самат іліп әкетсе, 51 салмақ бойынша «Батыр» таэквондо клубының спортшысы Қалимолдаев Әлішер бағындырды. 57 салмақ бойынша Курчатов қаласынан Төлеубек Тимур иеленсе, 16-17 жас аралығы бойынша 51 келі салмақта жүлделі І- орынды Ролланов Бекарыстың («Жас жұлдыз»)еншісінде кетті . 57 келі салмақ бойынша Алшымбаев Дастан  («Батыр» клубынан)  лайық деп танылса, осы салмақта ІІ- орын Мұратов Аянға бұйырды. 63 келі салмақ бойынша І- орынды Серікханов Тнмірлан (Отан) қанжығасына бөктерді. 18 жастан жоғары спортшылар арасында «Жас жұлдыз» клубы спортшыларының бағы жанды. Құнафиянов Дияс, Кураев Николай және Битеміров Дәурендер жеңісті қолдан шығармады. Жарыс барысында байғанымыз Көкпекті, Курчатов қалаларының таэквондошылары зор дайындықпен келгендіктерін көрсетті. Абай елінің ұландары да дес бермеді. Жеңімпаздардың бірқатарын өкінішке орай, тиісті мәліметтің  жоқтығынан  толық жариялай алмай отырмыз.  Чемпионат барысында алтын, күміс, қола  медальдарымен және Мақтау Грамоталарымен марапатталған   жеңімпаздардың барлығын  сүбелі жеңістерімен құттықтаймыз.    

Елбасымыздың тапсырмаларын жүзеге асыра отырып, спорт саласы  барлық белгіленген бағыттар бойынша көзделген мақсаттарға қол жеткізеді. Бұл орайда бұқаралық спортты дамытуға үлкен көңіл бөлінсе деген ой айтқым келеді. Өйткені, ол тұрғындарымыздың денсаулығының кепілі болмақ .

Анар СӘРСЕНБИНА,

«Абай елі»

Заңғар жазушыға -119 жыл

«М.Әуезов – қазақ халқының кемеңгер ойшылы, ұлы суреткері. Осы бабамыздың өмірі мен еңбегі еліміздің бүгінгі тәуелсіздігін аңсап өткен. Мұхаңды құрметтеу – елдің тәуелсіздігін құрметтеу, өз еліңді сүю, Отаныңды қорғау, қазақ елінің тәуелсіздігі үшін жан аямау» деп мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев айтып өткендей, бүкіл әлем таныған заңғар жазушыны құрметтеу - парызымыз.

Осыған орай жазушының туған күні қаламгердің есімі берілген аудандық кітапханада балалар бөлімінің меңгерушісі Оразова Серікгүл Әбенайқызының ұйымдастыруымен ұлы суреткер, әдебиетші-ғалым, мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты, қоғам қайраткері, мұхиттай Мұхтарға арналып «Мәңгілікпен үндескен ұлылық» атты әдеби-сазды кеш өтті.  

«Сонша ұлылықпен, сонша суреткерлікпен және Әуезовтей кісі жырлаған халық шын бақытты ғой» деп Бержерон баға бергендей, расында да біз бақыттымыз. Осы тақырыпқа сай қойылған кітап көрмесі де кеш маңызын арттыра түсті.  

Мұхтар Әуезов феномені туралы айтылып, жазылып жүрген ой-пікірлер, зерттеулер баршылық. Дегенмен, қаншама жиі айтылған сайын мұхтартанудың проблемалары артып, тереңдеп өсе береді. Жаңа сыр-қыры ашылып, тың міндеттер жүктеле түсері сөзсіз.

«Абай жолы» роман-эпопеясын Луи Арагон XX ғасырдың ең үздік шығармаларының бірі деп бағаласа, Шыңғыс Айтматов XX ғасырды - Әуезов ғасыры деп атады. Ал, Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев Әуезовті тану - қазақты тану, Қазақстанды тану деп бағалаған болатын. Шын мәнінде М.Әуезов XX ғасыр әдебиетінде ғажайып құбылыс, феномен екендігі ешқандай күмән тудырмайды. Оның мәңгілік туындыларын жан-жақты терең зерттеп тану ғасырдан ғасырға жалғаса береді. М.Әуезов творчествосының тұтас тұлғасының қадір-қасиеті, құдіреті неде? Оның өзгешелік, ерекшелік сыр-сипатын қалайша тауып, тани аламыз? Бұл - өте күрделі, дәуірлік мәселе. Оны әрбір кезең, әрбір ұрпақ өзінше таниды. Керек болса, әрбір жеке оқырманның өз Әуезові бар.

М.Әуезовтің тұтас бүтін бітімін танып білу үшін алдымен оның сан қырлы творчестволык мұрасын жекелей, сатылай тануымыз керек.

Қазiрше, басы ашық объективтi жағдай: Әуелi, М.Әуезов тумысынан, табиғатынан айрықша дарынды болып жаратылған. Екiншiден, туып-өскен ортасынан, айналасынан алған тәлiм-тәрбиесi, бойына терең сiңiрiп өскен нәрi өте құнарлы болған. Үшiншден, мұсылманша медресе мен орыс мектебiнен, Ташкент, Петербург университеттерiнен түбегейлi терең бiлiм, таным алып жетiлген. Төртiншiден, жастайынан үлкен қоғамдық, мемлекеттiк қызметтер атқарып, ел тiрлiгiнiң тұтқасын ұстап, келелi мәселелерiне араласқан. Бесiншiден, семинарияда оқып жүрген кезiнен бастап, күнделiктi газет журналдарды шығарысып, үзбей ат салысып еқбек еткен, қаламгерлiк өнерге ерте жетiлген. Алтыншыдан, әдебиет пен өнер-ғылымның, мәдениеттiң адам өмiрiнде, қоғам тiрлiгiнде атқаратын қызметiн ерте танып, кәмiл түсiнген.

Міне, осы аталған объкетивті жағдайлар Әуезовтің терең де заңғар, нәрлі де нәзік суреткерлігінің негізгі бір қыры - оның кемеңгерлік ойшылдығында, ғұлама ғалымдығында, өткір сыншылдығында жатқандығы да анық.

Жазушы әлеуметтану, мәдениеттану, әдебиеттану мәселелеріне байланысты өмір бойы үзбей қалам тартып, бас-аяғы үлкенді-кішілі 500-ге жуық мақала, зерттеу еңбектер жазған екен.
Әдебиет пен өнердiң көп ғасырлық тарихынан мәлiм, көрнектi суреткерлердiң көпшiлiгi дерлiк әдеби-сын мақалалар жазып, жалпы әдеби процеске, әдебиеттануға да еңбек сiңiрiп, мол үлес қосқан. Мұның, әрине, өзiндiк объективтi және субъективтi себеп заңдылықтары бар. Ол, негiзiнен, әдебиеттiң, сынның өз мiндетi, мүддесiнен туындаса керек. Аталмыш басқосу барысында осы тәрізді ой-пікірлер мен толғамдар кеңінен айтылып, еркін талқыланды.

Ауданның мәдениет, тілдерді дамыту, денешынықтыру және спорт бөлімі бастығының орынбасары мәдениет, әдебиет жанашыры, Мұхтар Әуезов жайлы «Абайдан соң» атты төрт томдық романдар цитррологиясын дүниеге әкелген  жазушы  Кәмен Оразалиннің ұлы Елдар Кәменұлы  әсерлі кешті кіріспе сөзбен ашып, кітапханашы С.Оразоваға сөз кезегін берді. Балалар бөлімінің меңгерушісі жазушы жайлы тың деректер келтіре отырып, баяндама жасады. Ғұлама жазушы жайлы көрсетілген  слайд та, ол жайлы түсірілген кино да көпшілікке  ұнағаны сөзсіз. Жүрекке жылы тиетін жазушының өз дауысы тыңдалып, парасаттылығы мен  тілінің шешендігіне көз жеткізілді. Әсіресе, ұлт мақтанышына айналған Мұхтар Әуезов жайлы тереңнен сөз қозғаған, жазушының үйінде тұрып оқып, білім алған, тәлім-тәрбиесін көрген,  тың  естеліктер толғаған  Манатай Толғанбаев ақсақалдың әңгімесін жұртшылық ұйып тыңдады.  

Жақында ғана жазушы жайлы газет бетіне көлемді танымдық мақаласы жарық көрген аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы Марат Түңлікбаевтың ой-толғауы, Баян Мәлікқызы жетекшілік ететін Қарауыл гимназиясының 8 «а» сынып оқушыларының  жазушының өмірі мен шығармашылығына тоқталған әдеби монтажы, сондай-ақ жазушыға арнап шығарған арқалы ақындардың жырларын жатқа оқыған оқушылар өнері де тыңдаушылардың құлақ құрышын қандырды.

Әсерлі әдеби кеш ән шашумен шырайланып, ауданның Ж.Кәрменов атындағы саз мектебінің өнерлі жас өрендері Арқашев Ақжігіт  Абайдың «Сегіз аяқ»,  Қалиханова Ділназ бен Баймуринова Тоғжан халық әні «Гүлдерайым»,  Баймуринова Тоғжан Жаяу Мұсаның «Ақ сиса» әндерін әуелетсе,  Арқашев Ақжігіт «Сылқым қыз» күйін күмбірлетті. Осылайша, әдеби кештен әдемі де әуезді ән тыңдап, Әуезов әлеміне саяхат жасаған   көпшілік кітапхана ұжымына разы көңілмен тарасты.

Анар СӘРСЕНБИНА,

«Абай елі»

Меймандар  лебізі

Осыдан біраз бұрын Жарма ауданының бір топ ардагерлері, өңірдің ақсақалдары  арнайы түрде Абай еліне сапарлап барған болатынбыз. Алаш жұрты үшін өзіндік артықшылығы бар осынау ұлылар елі біз үшін ерекше әсер сыйлады.  

Абай елінде бабаларымыздан қалған озық дәстүр, қазақы мінез, ұлттық болмыс-бітім жақсы сақталыпты. Мәселен, Жарма ауданынан барған ардагерлерді қонақжай пейілмен бір топ абайлық азаматтар қарсы алды. Айтап айтсақ, Марат Еділбаев, Тасболат Битенов, С.Нүрпейісов, Құсман Берлешов, Төлеген Жанғалиев сынды азаматтардың меймандос, ақ жарқын мінездеріне бек разы болдық.

Әлбетте, өзге аудан болғандықтан Қарауылдың орталық көшелеріне, ғимараттардың безендірілуі мен ауылдың жалпы абаттандырылуына баса назар аударғанымыз рас. «Бүгінгі Абай елі қандай екен?» деген заңды сауал ұлылар еліне аяқ басқан әркімнің көкейінде қылаң берері анық қой. Нәтиже бізді ерекше таңырқатты. Абай ауданының орталығы саналар Қарауылдың бүгінгі келбеті көпті көрген ардагерлерді айрықша тамсантты. Ауылдың әсем көрінісі көз сүйсінтеді. Әсіресе түнгі уақыттағы  ауыл көшелері тәнті етті. Тіпті, тәуліктің қараңғы мезгіліндегі көшелер мен ғимараттардың жарықтандырылуын қалаға бергісіз деуге болады.

Дана бабаларымыздың еңселі ескерткіштері, әдемі саябақтар көңілге қонымды екен. Мұндай өрелі істің өскелең ұрпақ үшін берері мол екені хақ. Бұл ретте әлбетте аудан әкімінің, жергілікті басшылықтың біліктілігін бірінші кезекте атап өткен жөн. Сондай-ақ, туған өлкелерінің, ауылдарының намысын биік қоятын аудан тұрғындарының да мәдениеттілік деңгейінің жоғары екенін аңғардық.

Біз Абай еліне аяқ басқан күндері аудан әкімі Тұрсынғазы Мүсәпірбеков іс-сапарда екен. Жүздесудің, пікір алмасып, сұхбаттасудың сәті түспеді. Алайда, Т.Жантұяқұлының Абай  ауданын  басқарып, оның  өркендеп  өсуіне, тұрғын-халықтың әлеуметтік  жағдайын жақсартуға, елді мекендерді бүгінгі заман  талабына сай көріктендіруге азаматтық парызбен кірісіп, еңбек етіп жатқан үлесінің зор екеніне куә болып қайттық.

    Ауылдағы қарапайым халықпен пікір алмасқанда да жергілікті басшылықтың, аудан әкімінің іргелі бастамалары жайында жақсы лебіз естідік. Бұл әрине, тұрғындардың өңір басшысының адал еңбегіне берген әділ бағасы деп білеміз.

 Абай топырағындағы сапарымызда бізді тәнті еткен көптеген жайттарға қанықтық. Данышпан Абайдың 170 жылдығын республикалық деңгейде есте қаларлықтай, өскелең жас ұрпаққа үлгі боларлықтай  етіп дүркіретіп өткізіпсіздер, осы бір жасампаз жақсы істеріңізге бек разы болдық.

    Құрметті Тұрсынғазы Жантұяқұлы! Бүгінгі Абай елінде атқарылып жатқан жасампаз істер көп екен. Солардың бас-қасында қамқоршысы, ұйымдастырушысы  болып жүрген Сіздің еңбегіңізге  риза болып, осынау алғысымызды жолдаймыз. Ауданыңызға жасаған сапардан алған әсеріміздің ғаламат-ғажап екендігін Сізге жеткізуді парызымыз деп санап, ізгі сәлемімізді жолдап, ризашылық сезімімізді білдіреміз, қабыл алыңыз.

Зор денсаулық, отбасыңызға амандық тілей отырып, әрдайым халқыңыздың  құрметіне бөлене беріңіз демекпіз. Ал, Абай елінің халқына арайлап атқан әр таң қуаныш пен бақыт сыйласын, дәл осылай үнемі өркендеу көшінен табыла берсін деген тілек білдіреміз. .

Н.О.ЕСПОЛОВ,

Жарма аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы,

Қалбатау ауылы,

Жарма ауданы.                                                                        

Заңғар жазушының туғанына 119 жыл

АБАЙДЫ ӘЛЕМГЕ АЛҒАШ ТАНЫТҚАН...

Қазақ елі патша үкіметінің үш ғасырлық отары болған кезінде де, Қазан төңкерісінен кейінгі кеңестік дәуірде де төрткүл дүниеге жете танылмаған еді. Қазақ деген ұлттың болмыс- тіршілігін, оның қандай халық екендігін, айтулы адамдарын, ақын-жырау, шешен билерін, салт-сана озық дәстүрлерін ғұлама жазушы М.Әуезов өзінің атақты эпопеясы «Абай жолы» арқылы  күллі әлемге танытты. Орыс, ағылшын, француз, неміс, Азия мен Африка елдерінің тіліне аударылған соң, бүкіл дүние қазақ халқы мен оның данышпан ойшыл, философ ақыны Абайдың кім екенін білді.

Ел аузындағы  «Абай десек, Мұхтар, Мұхтар десек Абай» дейтін сөз дәл айтылған. М.Әуезов осы Абай үшін отқа да, суға да түскен жазушы. Оның өзі де, Абай да ескішіл бай феодалдың тұқымы, алашшыл, ұлтшыл деп қудаланды. «Абай жолы» қазақша жазылып біткен соң, орыс тіліне, кешікпей одақтас республика халықтарының тілдеріне аударылды. Әсіресе, Евразия елдерінің тілдеріне аударылған соң «Абай жолы» бүкіл әлемге мәшһұр дүниеге айналды.

Кезінде Канаданың «Нозерн Нейборс» журналы: Қазақ дегеніміз қандай ержүрек, неткен кеңпейіл өнерлі халық. Бұл туралы бұрын соңды мардымды ештеңе білмегенбіз деп жазса, Камерун елінің жас жазушысы Бенжамин Матип: «Мен бұрын қазақ деген халықты естіп көрмеген едім. М.Әуезовтың ағылшын тіліндегі ғажайып кітабын оқып, Қазақтың кім екенін білдім. Мен қазақ халқының тамаша ақыны, ардагер адамы Абаймен таныстым» деді.

Француз дың белгілі «Юманите» газеті: «Абай арманға бөлейтін кітап», Абай – қазақтың «Илиадасы» деп бағалады. Орыстың атақты жазушылары, одақтас республикалардың белгілі дегдарлары да Мұхтардың ерекше талантынан туған ұлы туындыға тәнті болып, жер-көкке сыйғызбай мақтап, үздік бағаларын берді.

Әуезов әуелде ел аузынан жинап,  Нүрсейт қолжазбасын толықтырып, Абайдың өмірбаяны мен шығармашылығын ғылыми түрде зерттеп, оның толық жинағын бастырды. Осыдан соң ұлы ақын жөніндегі көркем шығарманы қолға алды.

  1942 жылы «Абай романы» жарық көрді. 1949 жыл оған Сталиндік сыйлық  берілсе, кейін «Абай жолы» эпопеясы үшін ол уақытта Нобель сыйлығынан бір  кем түспейтін Лениндік сыйлық берілді.

Алайда, осындай орасан зор құрмет  пен даңқтың  биік шыңына ол талай да талай, тар жол тайғақ кешулерді бастан кешіре отырып жетті, тауқыметті жолдарды жеңе білді. Оған шығармашылыққа бой  ұрып, өндіріп жазуға заманы мүмкіндік бермеді.

 Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейінгі қызыл боп, ақ боп айқасқан азамат соғысы аяқталған соң кеңес үкіметі есін жиып, аяққа тұрды. Үстемдік алған соң ежелгі қарсыластарының артынан шам алып түсіп, шетінен «Халық жауы» атандырып жаппай жазалау науқанын бастады. Ұлт зиялыларын дарға асып, атып, ібір-сібірге жер аударып тұтқын лагерлеріне жүздеп, мыңдап малша айдады. Асыра сілтеу үстемдік алды.

Осы кезде тарих аренасына шыққанына үш - төрт ақ жыл болған «Алашорда» үкіметі де таратылып, шетінен ауыр жазаға тартылды. Сол «қара тізімге» нақақтан - нақақ  М.Әуезов те ілікті.

Оған саяси басқарманың тергеушілері, қазақ ұлтшылдарының астыртын ұйымына қатысушы, Орта Азиядағы бастамашылардың қозғалысына жетекшілік жасаған, кеңес өкіметін құлатуды мақсат еткен деп жалған айып тақты. Бұл бұл ма жүзге, руға, жікке бөлінгіш қазақтардың өзі, әсіресе әдеби шығармаларды талдауға өрелері жетпейтін іші тар, өздерінен асқанды көре алмайтын көптеген ақын-жазушылары Мұхтардың шығармаларын мансұқтанған мақаларды қарша боратып жазды. «Әуезов саясатта да, әдебиетте де буржуазияшыл, ұлтшыл, қазақ байларының идеологы», ол өзінің барлық шығармаларында қазақтың тіршілігін өткенді көксеген байдың көзқарасы арқылы баяндайды, қазақтың ескілігін-азаматшылығын жырлайды, қазақтың хандарын, аңызға айналған батырларын, «данышпан» билерін, ардагер ақсақалдарын және феодалдық сал-серілерді мадақтайды, мақтағанда да үнемі жағымды, бүгінгі күннің өзінде де оларды қадір тұтуға, үлгі етуге болатындай бейнеде «суреттейді» -деп кінәлады.

Колчактың тұсында, «Алаш орданың» шығыс бөлімінің белсенді кайраткерлерінің бірі ретінде Әуезов Колчакқа қарсы күрескен жоқ. Әуезов Колчакпен одақтаса отырып болшевиктерге, кеңес өкіметіне қарсы күресті деп пәле жапты. Жалған айып тақты. Осындай қаралаулардан кейін  М.Әуезов тұтқындалып 1930 жылы түрмеге қамалды.

Мұқтардың өзінің ерекше зейін, зердесінің үстіне алған білімі де келісті еді. Ол 1907 жылдан 1917 жылға дейін Семейде оқыды. Онда бес кластық орысша училищені, кейіннен семинарияны жақсы оқып бітірді. Ленинград университетінің филология мамандығын алды. Мұхтар арабша, қазақ пен орысша да жақсы жаза білетін. Осының арқасында түрмеде  отырып, «Қазақстан правдасы» мен «Социалистік Қазқстан» газеттері арқылы өзінің  «Жаңлыс қадам», «Қателіктерін» мойындап кешірім сұрап хат жазды.

Осы әрекетінің арқасында қазақтың бағына атылып кетуден аман қалды. Бірақ 64 жас ғұмырының 20 жылы аңдуда, қуғында өтті.

Оны 1953 жылы Республика Қауіпсіздік комитеті тағы да қайта тұтқындамақ болғанда жанашыр шәкірттері ретін тауып Москваға ұшырып жіберді. Сөйтіп қазақтың ғұлама жазушысын, Абайды әлемге алғаш танытушы ұлы адамды кезекті  кеңестік жазалаудан аман алып қалды.

Амал не, 1961 жылы Үлкен ғалым,  ерекше талант иесі, ғұлама академик дүниеден озды. Бірақ артына мәнгілік өлмес, өшпес мұра қалдырды. Абай мен Мұхтардан қалған бұл мұралар қазақ халкының мәңгілік сусындар руханияты. Бұл екі ұлы адамнан қалған мұралар  ешқашан маңызын жоғалтпайтьн ғажайып құндылықтар.

Марат ТҮҢЛІКБАЕВ,

Абай ауданының ардагерлер

кеңесінің төрағасы                                              

Аймақтық байқау

Қыркүйек айының 21-і күні облыс орталығы Өскемен қаласында аймағымыз бойынша «Аяулы жас келін» байқауы болып өтті. Облыстық ішкі саясат басқармасының ұйытқы болуымен жыл сайын өткізілетін, дәстүрге айналған келіндер сынына биыл да әр ауданнан келіндер жиналды. Бұл ретте қойылар талап қатаңдатылыпты. Себебі, 19 ауданнан өтініш білдірген сайыскерлердің ішінде іріктеу кезеңінен тек 11 келін ғана жарысқа жолдама алған екен. Сол топ ішінде біздің де үміткеріміз, аудан абыройын, әулет намысын арқалай барған аяулы жас келініміз Эльмира Бірғамитова бақ сынаған еді.

Аймақтық байқауға тек айтулылар ғана барады. Айта кететіні сол, Эльмира Мұратқызы наурыз айында өткен аудандық жас келін байқауының бас жүлде иегері, құндыздылық үлкен әулеттің келіні.

Облыстық деңгейдегі байқауға білек сыбанып барған сайыскерімізді түрлі сын тосып тұрған болатын. Алдымен шаһар орталығындағы «Ақ тілек» мейрамханасына жиналған келіндер сол жерде өз рецептілері бойынша қамыр илеп, ыстық әрі дәмді бауырсақ әзірлеп, шеберліктерін сынапты. Сондай-ақ, халқымыздың ежелгі ас мәзірлеріне де ден қойған келіндер ұмыт болып бара жатқан ұлттық тағамдарды да көпшілікке, қазылар алқасына кезектесе танысырып, өзіндік ұпайларын еншіледі.

Осыдан соң сайыс түс ауа жаңадан бой көтерген облыстық драма театрда жалғасын тауып, онда сайыскерлер өздерін түрлі әдіспен таныстырып, қазақы әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қаншалықты білгір екендіктерін дәлелдеді. Сондай-ақ, қойылған сұрақтарға жауап беріп, даярлап апарған бір күндік бейнероликтерін тамашалатып, өз өнерлерін сан қырынан ортаға салды.

Таныстыру кезеңі бойынша сайыскеріміз Жастар орталығының директоры М.Смағұловпен бірге көрініс көрсетіп, көрерменнің көңілінен шығыпты. Бұл орайда Эльмираға өз жерлестері, яғни, ауданымыздан арнайы барған демеуші топ жәрдемдескен болатын. Мәселен, қаржылай қолдау танытқан басшылық тарап пен үміткеріміздің бар қабілетін ашып көрсетуде шығармашылық жұмыстар жасаған, ұлттық киіммен қамтамасыз еткен мәдениет үйі қызметкерлерінің, әсіресе режиссер Дулат Қабдолдин мен «Абай елі» газетінің директор-Бас редакторы Нұржан Байтөстің көмегі зор болғанын айта кету ләзім.

Осындай қажырлы еңбек пен табанды дайындықтың нәтижесінде, өзінің ибалы да қылықты қасиетімен, ерекше қабілеттерімен қазылар алқасының назарына іліккен Э.Мұратқызы қарсыластарын артта қалдырып, жүлделі екінші орынды жеңіп алыпты. Кіл мықты 11 сайыскерден суырылып алға шығып, жүлдегер атану оңай шаруа емес. Бұл Эльмираның ұлылар елінің кешегі ұлы аналарының бір жұрнағындай бойынан табылған асыл қасиетінен деп білген абзал.

Ал, байқауда бірінші орынды үржарлық келін Алтынай Қожбанова жеңіп алса, үшінші орынға Глубокое ауданынан келген Мәдина Көпенова лайық деп танылған екен. Байқау шартына сай келіндердің жасы 29 - дан аспауы және ененің тәліміндегі келіндердің қатысуы міндеттелген еді. Бұл, әрине бүгінгі келіндер мен енелердің арасындағы кикілжіңді жойып, керісінше әулет анасының ақылына бойұсынып, тәлімін көруге бағыттайтыны сөзсіз.

Осыдан үш жыл бұрын Батыржандай азаматпен көңіл жарастырып, жұп құрып, Құндызды ауылындағы Қошқарбаевтар әулетіне келін болып босаға аттаған Эльмираның бүгінде бір қызы бар. Сондай-ақ, екінші сәбиін де күтіп жүргенін айта кетейік.

Оң босағада көрген тәлімі, қазақы тәрбиесі мол Эльмира имене аттаған шаңырағын шайқалтпай, әулет керегесін кең ұстап, отбасын береке – бірлікке ұйытуда. Оны ауыл-аймаққа сыйлы болып отырған нағыз аяулы келін десек қателеспейміз. Осындайда «Келіні жақсының керегесі алтын» деген аталы сөз ауызға оралары анық. Біз де өз кезегімізде Эльмираны жүлделі жеңісімен құттықтай отырып, аяулы келіннен алтын құрсақты анаға, әулеттің ақылшысы саналар асыл әжесіне айналсын дегіміз келеді. 

Тоғжан РАХЫМБЕКҚЫЗЫ,

«Абай елі»

Тоғжан қайда жерленген...

            Республикалық «Абай» журналының 2008 жылғы №3 санында жарияланған Үржарлық тарихшы, мұғалім Рамазан Нүсіповтың «Сүйіндік қызы Тоғжан туралы ұрпақтарының мәліметтері» атты мақаласын оқып қайран қалғанбыз.

            Онда жас Абайдың алғашқы махаббатын оятқан Тоғжан сұлудың Көкпектілік Бодықбай атты азаматпен тұрмыс құрғандығы, кейіннен бастарына түскен бір қиын қыстау күндерде Қытай еліне еріксіз көшіп кеткендігі, сол жақта 91 жас жасап, Қытайдың Шыңжан автономиялық ауданының Шағантоғай аймағындағы «Сарыбөктер» деген жерге жерленгені жазылғанды.

            Міне қызық, 2014 жылы «Абай елі» және «Дидар» газеттерінен Абай ауданы, Тоқтамыс ауылының кәсіпкер азаматы Дәулет Мұқтаров, Аққозы қыстағы маңындағы қорымда жатқан Тоғжанның қабірін қоршап, басына құлыптас орнатқаны жөніндегі хабарды және оқыдық.

            Осыған наразы болған Рамазан Нүсіпов пен өзін Тоғжанның шөбересімін деп жүрген Кемелхан Нүсіпбеков аудан әкімдігіне хат жазып, «Мен Тоғжанның шөбересі» едім. Атым – Кемелхан Садуақасқызы Нүсіпбекова, жасым-80 де. Ана зиратқа жаңылыс жазылған белгінің күшін жойып, «Дидар» газеті бетінде жарияланған Бауыржан Мағзұмұлының «Тоғжанның бейітіне ескерткіш қойылды» деген мақаласын теріске шығарып, бізге жауабын беріңіздер. Сондай-ақ Аққозы-Мұқаң қойған Тоғжаның күйеуінің бүркеншік аты, - Абай Тоғжанның күйеуіне риза болып, «Аққозы» деген өлең шығарды. Тоғжан Найман ішіндегі тортуыл руынан шыққан Бодықбайға ұзатылып, екеуінен 4 ұл туды. Олар Жүніс, Сүлеймен, Мұстафа, Нұрсафа. Жүністен Садуақас, одан арғы әжесі туралы дерек беруші Кемелхан апа дейді олар.

            Өмір шындығымен сәйкеспейтін мұндай пікірлер аталған мақала мен хат та жетіп артылатындықтан оның бәрін тізіп айтудың қажеті болмас. Және оны бір мақаланың көлеміне сыйғызу да мүмкін емес.

            Біздің айтарымыз бірінші, «Аққозы – Мұқаң қойған Тоғжанның күйеуінің бүркеншік  аты емес». Екінші «Тоғжанның күйеуі Бодықбайға риза болып Абай  «Аққозы» деген өлең  шығарды» дегендері де қисынға келмейді. Мұндай өлеңді ертелі-кеш ешкім естімеген.

Ал Аққозыға келетін болсақ ол шынайы өмірде болған адам. М.Әуезовтың «Абай жолын да», «осы халдің үстіне енді тағы бір-екі күн өткенде бұл ауылдың жолаушы кеткен мырзасы – Аққозы қайтіп келді. Тоғжанның күйеуі осы еді» -  деп жазылған. Бұл көркемдік ойдан туған образ емес, нағыз шындық. Қазіргі Саржал ауылында ертеде Доғал есімді қайырымдылығымен аты шыққан бай болған. Осы Доғалдан – Найман, Найманнан тарайтын төрт ұлдың бірі Аққозы. Одан Ақылбай, одан Мақсұт, Мадат есімді екі ұл. Анар, Ажар деген қыздар тарайды.

            Абай ауданының Тоқтамыс ауылында «Аққозы» деген қыстақ әлі бар. Ол Қазір де бір шаруа қожалығының орталығы. Тоғжанның сүйегі осы қыстаудың алдындағы қорымға жерленген. Әуелде бейіті саманнан  қаланып, кейіннен құлап қалған екен. 2014 жылы жергілікті  кәсіпкер Дәулет Мұқтаров Тоғжанның қабірін  қоршап, басына құлыптас орнатты. Құлыптас та Тоғжан 1844 жылы туып, 1928 жылы қайтыс болғаны көрсетілген. Сонда Тоғжан Рамазан Нүсіпов айтқандай 91 жасқа келіп Қытай жерінде қайтыс болған жоқ. Өзінің ұзатылған жері Аққозы қыстағында 84 жасында дүниеден өткен.

            Иә, жас Абайдың Тоғжанға өлердей ғашық болғаны дәлелдеуді қажет етпейді. Алайда екеуінің қосылуы, үйленуі тіпті де мүмкін емес-ті. Екеуі де дүмді жерлерге, атақты адамдардың балаларымен, атастырылып қойылған. Шынжырдай берік байланған салт-дәстүрді бұзып жару екі жастың қолынан қайдан келсін.

            Жергілікті жұрт «Аққозы» қыстағының алдындағы қорымды ежелден «Тоғжанның басы» деп атайды.

            Ел тарихы мен шежіресін тірнектеп жинап, әрдайым жазып алып жүретін көкірегі алтын сандық қартымыз Бекен Исабаев, «Қызылту» совхозына (қазіргі Тоқтамыс ауылы) партия комитетінің хатшысы болып барғанымда сол кезде 80- ге келген Тұрғанбай деген ақсақал Тоғжанның Ақшоқы басындағы зиратына апарып көрсетіп еді деп еске алады.

Ертеректе «Социалистік мал шаруашылығы» (қазіргі «Абай елі») газетінің редакторы болған Ақбергенов Сәду деген ақсақал: «Шешем 1962 жылы қатты науқастанып жатып, мені Аққозыға апарып Тоғжан жеңгемнің қасына жерлеңдер» деп өсиет етіп еді. Аманатын орындадық» дегенін өз құлағымен естідім дейді Елубай деген қария.

 Аққозының жылқышысы болған Оспан Жолдаяқов пен бәйбішесі Толғанай да кезінде Аққозы мен Тоғжан жайында көп естеліктер айтқан.  Аққозы да арғы ата-бабалары сияқты елге қайырымды, мейірімді адам болыпты. Жылқышыларына 10 бие аман құлындаса біреуі сендердікі – дейді екен. Тоғжан да қолы ашық, қайырымы мол жан болыпты. Қаладан алғызған азық-түлік пен киім-кешекті малшы, жалшыларына әділ түрде бөліп береді екен. Бұл дәстүр бала-шағаларына да жұғысты болған. Осындай адами қасиеттері үшін 1928 жылғы ұлы кәлепеске де халық Аққозы әулетін қорғап, арашасы болған. Бірақ байларды кеңес үкіметінің жауы санаған қатал жүйе қойсынба, Аққозының баласы, қара шаңырақтың иесі Ақылбайдың малын тәркілеп, отбасын түгелдей Семейге, одан соң Оңтүстікке жер аударған. О жақ та да түрткілей берген соң қырғыз еліне Бішкекке барып жан сауғалайды.

Қазір де Аққозының бүкіл әулеті Қырзызстанда, Мадат Ақылбайұлы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика фаультетін бітірген соң «Қырғыстан комсомолы» газетінде кейіннен Қазақстаннның Республикалық газеттерінде, Алматы облыстық партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып қызмет жасаған. Ол алты-жеті жылда бір рет қасиетті атамекені «Аққозыға» келіп арғы ата-бабаларының рухына құран бағыштап тәу етіп қайтып жүрді. Қазір де өмірде жоқ, қайтыс болған.

«Бай, феодалдың тұқымысыңдар» деп ұдайы қудалай берген соң әке-шешелеріміз өздерінің ата-бабаларының аты –жөндерін бізге де айтпай жасырын ұстайтын - дейді Мадат Аққозин. Бірақ, ол өзінің артына қалдырған «Вернуть из забвения» деген кітабында едәуір деректер береді. Осы кітаптан талай дерек алуға болады.

Өзін Тоғжанның шөбересімін дейтін Кемелхан Нүсіпбекованың хатына біздің берер тоқетер жауабымыз осы. Бәлкім Кемелхан кейуана басқа бір Тоғжанмен шатастырып отырған жоқ па? Қазақта Сүйіндік есімді ерлер, Тоғжан есімді қыздар аз ба?

Сондай-ақ Аққозының жерлесі Мүбарак Мұхтаровтың 2015 жылы «Абай» журналының №2 санында жарияланған «Сүйіндік қызы Тоғжан туралы не білеміз» атты мақаласын оқуды ұсынамыз. Сонда шындықтың, әділеттің қай жақта екендігіне толықтай көз жеткізуге болады. Рамазан Нүсіповтың аталған мақаласын әбден зерттеп алмай «Абай журналы» бекер жариялаған.

Манатай ТОЛҒАНБАЕВ,

Байбота ОРЫНБАЕВ,

Марат ТҮҢЛІКБАЕВ,

Абай аудандық ардагерлер кеңесінің мүшелері,

Ауданның «құрметті азаматтары»

Абайтану әлемінде

ЖИДЕБАЙДАҒЫ ЖҮЗДЕСУ

Абай рухына тағзым жасап, ұлы ақынның соңғы өмір жолдары өткен қара шаңырақты көруді мақсат еткен, барша алаш жұрты үшін қастерлі Жидебайға келушілер легі еш толастаған емес. Өткен жылы берілген ресми есеп бойынша он мыңнан астам адам Жидебайда болды десек, биыл мұражайда қызмет көрсету ақылы болса да оған келуші меймандар легі азайған жоқ. Жуырда ұлы Абай бабамыздың  туған күніне орай шалғайдағы Оңтүстік Қазақстан өңірінен, шырайлы Шымкент қаласынан Байдабеков Анарбек есімді азамат өз отбасы мүшелерімен Жидебайға келіп қайтты. Мақсаты, тілегі, басты ойы - Жидебайға келу, ұлы ақын кесенесін зиярат ету, Абайды тану, оқу, насихаттау, ең бастысы Абайдың туған күнін бар қазақ боп атап өту екен.

Отағасы Байдабеков Анарбек атамыз ғалым болмаса да, абайтанушы дерлік Алаштың оқыған азаматы дерлік тамаша жан болып шықты. Ол Абайдың өзін, сөзін, өлеңін, ән-күйін жақсы білуші ғана емес, шын мәнінде қадірлеуші, насихатшы азамат екен.

Абай еліне сапарға шығу алдында Анарбек ағамыз ғаламтор желісінде Абайдың туған күніне орай «Жидебайда жүздесейік!» деп бар қазаққа жар салыпты. Сөйтіп, сонау Шымкенттен бір мың шақырымнан артық жол жүріп, жан жары Роза Үсенқызын ертіп, келіні Мейіркүл Сұлтанбекқызын қоса ала жүріп, бар немересін ала келген Байдабековтер әулетін қуана қарсы алдық.

Жидебайға жеткен Байдабек Анарбек бастаған отбасы мүшелері бірінші кезекте Абай мұражай үйін аралап, Абай-Шәкәрім кесенесінде болып, бабалар рухына арнап, Құран оқыды. Сондай-ақ, Алла разылығы үшін құрбандық шалып, оның да сауабын даналар рухына бағыштады. Сөйтіп, барша Жидебай тұрғындарын, мұрайжайды зиярат етуші қонақтарды жүздесуге, кездесуге шақырды.

Абайтану орталығындағы мәжіліс залында ұйымдастырылған «Абайды отбасымен оқиық!» атты пікір алмасу кеші өте әсерлі өрбіді. Алғаш болып сөз алған Байдабеков Анарбек өз отбасына Абай өлеңі, әні, әсіресе қара сөздері қатты әсер еткенін, Абай мұрасы арқылы жанұядағы тәрбиесі жаңарып,  балалары мен ұрпақтарының өмір-тірлік қағидаларының өзгергенін мақтана айтты. Әсіресе, отбасы мүшелеріне ұлы Абайдың 10-шы қара сөзіндегі үлгі- өнегелік қағидалары қатты ұнапты. Анарбек аға ғылыми орта мен Шымкенттегі зиялы қауым өкілдерімен, әсіресе, белгілі абайтанушы Мекемтас Мырзахметовпен жиі кездесіп, Абай әлемі тақырыбында сұхбаттасып тұратындығын да айтып қалды. Осыдан кейін мәжіліс залына жиналушылар шын мәнінде «Кіші Абай оқуларын» көргендей бір серпіліп қалды.

Шымкент қаласы №47 мектеп гимназиясының 9 сынып оқушысы Алуа Досымқызы ашық дауыста, мәнерлеп Абай өлеңдерін оқып, кеш шымылдығын ашып, оны жақсы жүргізіп отырды. Арнайы Абай атасының туған күніне дайындалып келген Шымкент медицина колледжінің студенті Әдия Байдабекова Шымкент қаласы №47 мектеп –гимназия түлектері: Досымқызы Рәзия, Байдабеков Әкежан, Байдабеков Рухнидден бірінен соң бірі Абайдың өлеңдерін, қара сөздерін жатқа мәнерлеп оқып берді. Тіпті, отбасының ең кенжесі 2 сынып оқушысы Байдабек Тұнахан Абайдың «Қалың елім қазағым, қайран жұртым!» өлеңін екпінмен ерекше оқыды.

Кездесуге арнайы келген Қарауыл ауылындағы Құнанбай қажы мешітінің имамы Орал Оқанов, аудандық спорт мектебінің мұғалімдері, қазақ күресінің шебері Б.Төлеубаев, тоғызқұмалақ шебері Назым Күзембай сияқты Абай елінің азаматтары сыйлап, Абайды танып, насихаттаудағы Байдабековтер отбасының бұл өнегесін құптап рахмет айтты. Біз де Жидебайдағы Абай мұражай үйі атынан Байдабековтер әулетіне рахмет айтып, ескерткішке Абай кітаптарын тарту еттік.

Абай мұрасы ғылыми ортада насихатталып жатса, Абай өлеңдерін оқушы студент, әдебиетші қауым танып, оқып, біліп жатса оған таң қалуға болмайды. Өйткені, Абай сөзі- қазақтың бойтұмарына айналған, Абай мұрасын бар қазақтың мұрасы ретінде әлем таныған. Ал, бүкіл бір отбасы болып Абайды оқып, танып, біліп, рухани нәр алып жатса, Абайды тануға бар қазақты шақырып жатса, ендеше шымкенттік Байдабековтер өнегесі үйренерлік, бастамасы қолдарлық іс дегім келеді. Бар қазақ Байдабековтердей Абайды танып, оқып, жатса оған тек қуану керек.

Әсет МЕДЕУХАНҰЛЫ,

Жидебайдағы Абай мұражай үйінің меңгерушісі.

Әлихан Бөкейхановтың туғанына 150 жыл

Тың дерек

         Үстіміздегі жылдың тамыз айының басында аудан әкімі Тұрсынғазы Жантұяқұлы Мүсәпірбеков маған телефон шалып:

-Малғаждар , ауданымыздың Саржал ауылында тұратын бір азаматша келіп отыр.Әйгілі Әлихан Бөкейхановтың немересі екен.Сен соны білесіңбе ? – деп сұрақ қойды .

Мен ол жөнінен білмейтінімді айтып ақталдым.

-Ендеше, мен бұл мәселені аудандық қоғамдық  кеңестің төрағасы Төлеубек Аманғазыға тапсырдым, ол жөнінде «Абай елі» газетіне көлемді мақала ұйымдастыр және сол кісіге жолық ! - деп түйіндеді.

         Мен бірден  аудан әкімшілігіне бардым. Төлеубек Аманғазыда қара торы , әкім айтқан азаматша отыр екен.

         Есімі Мұқанова Айсұлу Жәңгірқызы ,Саржал орта мектебінің тарих пәнінің мұғалімі екен. Мен ол кісіге өзінің Әлихан Бөкейхановқа туыстығы жөнінде дәлелдеп жазып беруді және болса, фотосуреттер жіберуді сұрадым.

         Тамыз айының соңына қарай Айсұлу өзі барып түсіріп әкелген фотосуреттер мен жазбаша алаш арысымен туыстығы жөніндегі материаладарды жіберді.

         Үстіміздегі жылы ЮНЕСКО көлемінде Әлихан Бөкейхановтың туғанына 150 жыл толуы мерекеленіп отырғандықтан бізге келген  бұл матералдардың құндылығы ерекше болды.

         Айсұлу берген   шежіреде Бөкейхан , Батыр , Мырзатай , Нұрмұхамед, Боранхан деген адамдар тарайды.Ал Нұрмұхамедпен Бегім ханымнан Әлихан, Смахан ,Әзіхан, Тәттіхан , Базылхан , Нұрбек тарайды . Смаханнан Жәңгір , ал Жәңгірден  Айсұлу біздің басты кейіпкеріміз туған .

         Әлихан Бөкейханов репресияға ұшырағаннан кейін Нұрмұхамедтің балалары Мұқановтар болып жазылған.Өйткені Нұрмұхамед төре ел ішінде  Мұқан төре деп атанған.

         Мен Айсұлудың Әлихан Бөкейхановтар әулетіне жақын туыстығы жөнінде белгілі жазушы Тұрсын Жұртбайға  телефон шалдым.

-Абайда Айсұлу Жәңгірқызы  деген Бөкейханговтың ұрпағы тұрады. Сол распа ? – деп сұрауыма тура келді.Тұрсын Жұртбай сәл ойланып :

-Малғаждар , сен танымал алаштанушы Сұлтанхан Аққұлыұлына хабарласшы, Бөкейхановтар жөнінен зерттеп жүр, - деп ұялы телефонын номерін берді .Мен ойланбастан Сұлтанхан Аққұлыұлына хабарластым.Ол кісі менің айтқандарымды мұқият тыңдап алып:

-Айсәуле Жәңгірдің қарындасы , демек  сен айтып отырған Айсұлу Жәңгірқызы Бөкейхановтың немере қарындасы болып келеді.Мен сенің айқандарымен толық келісемін , ешқандай тарихи қателік жоқ жаза бер , - деп сөзін түйіндеді .Мен ол кісінің  сөзін картбланш ретінде қабылдадым.

Әкелері Смахан НКВД- ның жан алғыштарынан бас сауғалап жүріп , бүкіл әулеттіалып қалу үшін туған – туыстарының құжаттарын Бөкейхановтан Мұқановқа өзгертуге мәжбүр болған.

— «Бұл деректерді мен әкемнің Балқаш қаласында тұратын қарындасы Айсәуледен естідім , ол кісі қазір тірі . Сондай – ақ әкемнің інісі Балабаршын деген адамда тірі», - дейді Айсұлу Жәңгірқызы.

         Бір кереметі , осы Балабаршын Әлихан Бөкейханов ақталғаннан кейін өзінің ата тегін қайтадан Бөкейханов деп өзгерткен көрінеді .

         Алаштың бір туар ұлы Әлихан Бөкейханов  Айсұлу Жәңгірқызының  әкесінің акесі Смаханның туған  ағасы , ал өз әкесі Жәңгір осы Смаханның баласы .Көп жылдар Әлихан ақталғанша қуғындауда жүрген. Әкесі ұзақ жылдар Жамбыл облысының  Красногорскі ауданында мектеп директоры болған . Ұлы Отан соғысна қатысып,кантузияға ұшыраған.1978 жылы 10мамырда өзінің туған жері Тоқырауын тауының етегінде өмірден өтті.

         Айсұлу 2015 жылы шілде айында жұбайы Бейсенғазы Омаровпен әкелерінің басына барып , хатым түсіріп , құран бағыштап қайтқан көрінеді . Осы сапарында Әлиханның құлақшыны жерленген құлпытасқа тағзым етіпті. Ол тасқа сол кезде Айсұлудың атасы Смахан мынадай өлең жолдарын қашатып жазған көрінеді .

«Қыр баласы ,

Ел ағасы ,

 Қазақтың болған панасы

Ұмыта ма  Әлиханды

Қазақтың қара баласы ?»

         Осы өлең  үшін бүкіл әулет қудаланады деп , Смаханның  туыстары тастағы жазуды өшіртіп тастаған көрінеді

         Биылғы жылдың 3 наурыз күні Астана қаласында Әлихан Бөкейхановтың туғанына 150 жыл толуына орай өткен республикалық конференцияға «Ақжол» партиясының жетекшісі Азат Перуашовтың арнайы шақыруымен  Ә.Бөкейхановтың ұрпағы ретінде Айсұлу Жәңгірқызыда қатысып қайтыпты .

         Айсұлу Жәңгірқызы «Әлихан Бөкейханоывтың өмірі және шығармашылығы» тақырыбында оқушыларға ғылыми жұмыс жаздыртқан , оны 1912 жылы «ХХІ ғасырдағы гуманитарлық білім және халықтың руханимұрасы» атты қазақ инновациялық гуманитарлық заң университетінде өткен ғылыми конференцияда қорғаған, арнайы кітапқа шыққан .

         Соның нәтижесінде Айсұлу Жәңгірқызының оқушысына, өзіне, мектепке университет ректоры Ш.Құрманбаеваның грамотасы мен алғыс хаты табыс етілді.

         Сондай – ақ Айсұлу Жәңгірқызы осы тақырып көлемінде 2014 жылы Шәкәрім университетінде курстық жұмыс тапсырып , Әлиханнын ұрпағы екенін дәлелдеп шыққан.

         Айсұлу Жәңгірқызы Москва қаласына арнайы барып , Бутыркада азапталып, атылған Ә.Бөкейхановтың өлген жерін арнайы суретке түсіріпті , ол жерде Әлихан Бөкейханов қоғам қайраткері Нығмет Нұрмақовпен бір күнде атылыпты. Онда мынадай өлең жолдары жазылыпты:

Ей , тәкаппар дүние!

Мағанда бір қарашы,

Танисыңба сен мені ,

Мен – қазақтың баласы.

Сондай – ақ Айсұлу Жәңгірқызы Әлихан Бөкейхановтың дүниеге келген жері Қарағанды облысы  Ақтоғай ауданында болып , құран бағыштапты . Туған жеріне  Ә.Бөкейхановқа арнайы  тастан естелікке тақта орналыпты , онда былай жазылған :

«Осы жерде «Алаш орда» үкіметінің төрағасы , ұлт жанашыры Әлихан Нұрмахамедұлы Бөкейхан 5.03.1866 жылы дүниеге келген»

АйсұлуЖәңгірқызыМұқанова , негізіНұрмұхамедтегіболыпжазылуыкерекеді.Алайда , тағдырдыңтәлкегіменМұқановаболыпкеткен .

СоғанқарамастанАйсұлуЖәңгірқызыҚарағандыоблысыныңАқтоғайауданындағыБөкейхановтаржерленгенжерге де арнайыбарыпқайтқан. Ә.Бөкейхановтарәулетініңмүрделеріжатқанжерді «талдыбейіт» дейтінкөрінеді,кезіндеӘлиханБөкейхановосы әулеттіңзираттарынкөгалдандырмақболып , Бразилияданәкеп тал еккен,бастапқыдабұлжер «Талдыбейіт»депаталса, кейін ел арасында «Әлихан» депайтылатынкөрінеді.

         Айсұлудыңжолдасы Омаров Бейсенғазыдатөретұқымынан .Олар  3 бала тәрбиелепөсірген . Үлкенұлы Дархан Семей қаласындаішкіістерорганындақызметатқарады. ОртаншыұлыДастанСемейдіңпединститутынбітірген ,қазірзаманталабынасайкәсіпкерлікпенайналысады, кенжелеріМөлдір.

АйсұлудыңанасыбелгіліқоғамқайраткеріШаймарданТоқжігітовтыңжақынтуысыболыпкеледі. КезіндемектепкеШ.Тоқжігітовжөніндежиналғанфотосуреттерді осы кісібергенкөрінеді.

МақаламыздыңкейіпкеріӘлиханБөкейхановтыңнемереқарындасыАйсұлуЖәңгірқызыШ.Тоқжігітоватындағы орта мектептіңозатұстазы . Ұлынұлықтаған, қызынқызықтаған, Қадария мен Балқиядайата – ененімәпелепотырғанаяулыжан.

БүгіндеалашарысыӘлиханБөкейхановтыңнемереқарындасыАйсұлуЖәңгірқызыатасытуралытыңдеректержинауменжанталасуда.

         Сондықтан, бізде Абай ауданы Саржал ауылында тұратын текті атаның ұрпағын қалың елмен таныстырмақ болдық.

Малғаждар Жүнісжанов

Семейдің облыстық тарихи – өлкетану

 музейінің Қарауыл ауылындағы филиал меңгерушісі